**خبرگزاری فارس** – روز دوشنبه ۲۳ بهمن ۵۷، یک روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی، زندان اوین به دست مردم تصرف شد. در این دوران، شایعاتی درباره وجود تونلی مخفی در زیر این زندان به گوش میرسید که ادعا میشد به مکانهای زیرزمینی ختم میشود و زندانیان در آنجا به شکل محرمانه شکنجه میشدند. این شایعات به حدی قوت گرفت که چند روز قبل از تصرف اوین، دولت موقت از یک شرکت سوئدی خواسته بود تا بررسیهای ژئوفیزیکی در خصوص وجود این تونلها انجام دهد.
با وجود اینکه پس از پیروزی انقلاب، خبرنگاران و مردم از بخشهای مختلف زندان اوین بازدید کردند و نتوانستند نشانهای از تونل یا سیاهچال پیدا کنند، این شایعه همچنان در میان جامعه قوی باقی ماند. آیتالله سید محمد خامنهای، که در آن زمان بهعنوان وکیل و یکی از مؤسسان کمیته دفاع از زندانیان سیاسی فعالیت داشت، بهطور جدی پیگیر این موضوع شد و نهایتاً به این نتیجه رسید که چنین مکانهایی وجود ندارد.
او در بخشی از خاطرات خود که به مرکز اسناد انقلاب اسلامی ارائه داده، به جزئیات این ماجرا اشاره کرده است. وی توضیح میدهد که یکی از افرادی که به مدرسه رفاه رفت و آمد داشت به او گفت که بر اساس تصورات الهامبخش نوعی، دریافته که یک زندان مخفی در زیر اوین وجود دارد. این ادعا سبب شد که آیتالله خامنهای احساس مسئولیت کند و به تحقیق در این زمینه بپردازد.
وی همچنین توضیح میدهد که برای بررسی این موضوع، از ارتش بالگردی گرفتند و اقدام به فیلمبرداری از اطراف زندان کردند، اما در این بازدید هیچ نشانهای از وجود این تونلها پیدا نکردند. آیتالله خامنهای به یاد میآورد که چندین بار به جستجوی ورودیها و تونلهای مورد ادعا پرداختهاند، اما هیچ evidence قابل قبولی به دست نیامد.
با این حال، این ماجرا یکی از جنجالیترین شایعات دوران پس از انقلاب بود که توجه جامعه و مسئولان را به خود جلب کرد.### گزارشی از وضعیت زندان اوین پس از تصرف
پس از تصرف زندان اوین، مردی جوان و انقلابی از اصفهان به عنوان بازدیدکننده به این مکان آمد. او خود را فردی صادق و بیغرض معرفی میکرد، اما تعجبانگیز بود که عمق زندان چنان مکان مناسبی برای نگهداری زندانیان نبود. در میانه روز، گروهی از پاسداران و افسران با هم ناهار خوردند و پس از آن به بررسی محیط پرداختند.
با وجود عدم پیشرفت در پیدا کردن زندانهای مخفی، فرد بازدیدکننده هنوز امید به یافتن زندانیان مظلوم داشت. آخرین تلاش او به تحقیق از تیمسار مقدم، رئیس ساواک، بازمیگشت. زمانی که تیمسار در جلسهای به سوالات پاسخ میداد، به ناگهان با سوالی درباره نیاز به زندانهای مخفی مواجه شد که او را متعجب کرد. او در پاسخ اظهار داشت که هیچ اطلاعی از این موضوع ندارد و از جلسه خارج شد.
**توصیف خبرنگار کیهان از زندان اوین**
خبرگزاری کیهان، گزارشی از زندان اوین پس از تصرف منتشر کرد که نشان از شرایط این محل داشت. به رغم بازدید از بخشهای مختلف زندان، خبرنگار به شایعات مرتبط با وجود سیاهچالهایی زیر تپهها اشاره کرد و اینگونه ادعا کرد که “آنچه ما دیدیم زندان مدرنی بود که در سوئد جا دارد.”
در گزارش این خبرنگار که در ۲۵ بهمن ۵۷ انتشار یافت، او به حضور هفت تا هشت زندانی سیاسی در سلولهای غیرانسانی اشاره کرد و نگرانی خود را از وضعیت آنان ابراز داشت. او مدعی شد که خبری از یک بستگانش دریافت کرده که از شرایط زندانیان مطلع بوده است.
جمعیت مشتاقی برای بازدید از زندان به سمت آن میرفتند. از قیافهها مینمود که افراد از نقاط مختلف جامعه هستند و تنوعی در سن و سال داشتند. نزدیک در ورودی، چندین مبارز مستقر شده بودند و به مردم توصیه میکردند که برگردند، زیرا هنوز برخی مناطق شناسایی نشده و خطرناک بودند. صدای تیراندازی نیز به گوش میرسید. پس از شناسایی، گروه به در ورودی زندان رسید و بر سینه در بزرگ نوشته شده بود: «قدرت سیاسی از لوله تفنگ بیرون میآید.»
**نگاه اولیه: فضای زندان اوین**
زندان اوین در نگاه اول بیشتر به یک پارک کوهستانی شبیه بود تا یک زندان. در ورودی آن، کیوسک نگهبانی به چشم میخورد و محسن محققی، مسئول گروه پاسداران زندان، از افراد پرسید که از کجا میخواهند شروع کنند. پاسخ آنها به مطالعه گروههای مختلف و کارکرد آنها معطوف شد.### شناسایی 80 درصد فضای زندان
طبق گزارشها، حدود 80 درصد از فضای زندان تحت شناسایی قرار گرفته و پاسداران مسئولیت حفاظت و نگهداری از آن را بر عهده دارند. در این راستا، مقداری سلاح نیز کشف شده که به کمیته مرتبط تحویل داده شده است. در بین پاسداران، که تعدادی از آنها از گروههای مجاهدین خلق و فداییان خلق هستند، 40 نفر در حال خدمت به وظایف خود میباشند.
در حالی که بازدیدکنندگان از زندان در مسیر خود به سمت سربالایی آن در حال حرکت هستند، صداهای مختلفی از جمله همهمه و صدای پاسداران به گوش میرسد. با عبور از در آهنی، به دفاتر پاسداران میرسیم. در اینجا، گروهی از پاسداران در حال انجام وظایف خود هستند و یکی از آنان، که دانشجویی به نام منیر است، در حالی که مسلح به یک مسلسل است، اظهار میکند که با طرز کار آن آشناست.
در مقابل این دفتر، سه بلوک مسکونی برای کارکنان زندان موجود است. با ادامه مسیر، به زندان زنان میرسیم. بر روی در این زندان نوشته شده است: «همه چیز متعلق به ملت است. چیزی را نبرید، چیزی را آتش نزنید.» اما علائم و نشانههای خرابی در این مکان مشهود است. در اطراف زندان زنان، خودروهایی با شیشههای شکسته دیده میشوند.
در ادامه، وارد زندان زنان میشویم که به نظر میرسد قدیمیتر از سایر ساختمانهاست. فضای زندان از بوی خون و رویدادهای انقلابی پر شده است. این بند شامل 15 سلول است که با امکانات محدودی نظیر دستشویی و حمام تجهیز شده است. معضلات بهداشتی و عدم امکانات کافی، نشان از شرایط سخت زندانیان دارد.
در ادامه بازدید، تابلوهایی نشاندهنده وعدههای غذایی زندانیان، شامل اقلام محدود مانند قند و چای، توجه را به خود جلب میکند. هر چند که زندانیان با محدودیتهای جدی در شرایط زندگی خود مواجهاند، اما ادامه بازدید از دیگر بخشهای زندان نمایانگر ابعاد دیگری از این مکان است.
در نهایت، با عبور از بين دیوارهای سرد و محکم زندان، با سازهای روبهرو میشویم که به عنوان «هواکش میکروبی» شناخته شده است و در حال حاضر هنوز در حال تحقیق بر روی آن هستیم. امنیت این مکان با توجه به خطرات احتمالی مینگذاری بسیار بالا است و پاسداران مسلح دائماً مراقب هستند. با احتیاط و پیروی از راهنماییها، مسیر خود را ادامه میدهیم تا به دیگر بخشهای این زندان برسیم.### بازدید از زندان اوین: نمایی از نهانخانههای سیاسی
به تازگی گزارشی از بازدید خبرنگاران از زندان اوین ارائه شده است. این زندان در چهار طبقه طراحی شده که شامل یک زیرزمین و دو طبقه یکونیم و دو طبقه دیگر با راهروهای پیچیده است. ساختار این بنا به گونهای است که در آن از مصالح سختی نظیر فولاد و بتنآرمه استفاده شده، به طوری که در مقابل تکانها مقاوم است.
طبق ادعاهای منتشر شده، طبقه همکف این زندان به عنوان دفتر اطلاعاتی برای مراجعه بستگان زندانیان سیاسی تخصیص یافته و شامل بخشهای بایگانی و کتابخانه است. در این کتابخانه، گروهی از اعضای کمیته به ترتیب دادن کتابها مشغولاند. کتابهایی با عناوین خاص چون «شاه سخنها» و «اسرار ک – گ – ب» در این فضا مشاهده میشود.
### وضعیتی نامشخص در سلولهای انفرادی
در ادامه، بازدیدکنندگان وارد بندهای انفرادی میشوند. سلولها دارای مشخصات محدود و خاصی هستند و هر یک به متراژ ۱۳۰ در ۴۰ سانتیمتر میرسند. تجهیزات موجود شامل یک دستشویی و هواکش است. طبق شواهد، تعداد سلولهای انفرادی به سختی قابل شمارش است و فضای زندان به گفته برخی افراد معنادار به نظر میرسد.
بندهای عمومی نیز در طبقات بالاتر قرار دارند که به نسبت مدرنتری تجهیز شدهاند. علاوه بر این، اتاقکهای ملاقات در نزدیکی این بندها وجود دارد که ظاهری شکنجهگاهگونه دارد. در محوطه زندان، امکاناتی چون زمین بسکتبال و والیبال مشاهده میشود، که به گفته یکی از همراهان، فقط برای بازدیدکنندگان خارجی مناسب به نظر میرسد.
### رازهای پنهان
گزارشها از وجود زندانهای واقعی در مکانهای دیگر حکایت دارد. محققان و سرپرستان تجسس به دنبال شناسایی این محلها هستند و هنوز جزئیات دقیقی در این زمینه به دست نیامده است. در گذشته، زندانیان سیاسی گزارشی از شکنجههای غیرقابل تحمل در مکانهای ناشناخته ارائه دادهاند.
با توجه به مشاهدات انجامشده، زیر ساختهای زندان اوین نشاندهنده وضعیت فعلی آن است و به نظر میرسد که این زندان تنها بخش کوچکی از واقعیتهای تلخ زندانهای ایران را نمایان میکند. به گفته برخی، تجهیزات و سلولهای مشاهدهشده، برای ارائه تصویری مطلوب به بازدیدکنندگان جهانی طراحی شدهاست و بیشتر در حد نمایش است.
### نگاهی عمیقتر
گزارش به این نکته اشاره دارد که ظرفیت زندان اوین به قدری زیاد است که بررسی آن در یک یا دو ساعت غیرممکن است و نیاز به زمان بیشتری دارد تا به طور کامل مورد بررسی قرار گیرد. در نهایت، این بازدید به نمایانسازی واقعیتهای تلخ و ناگفتهای از زندانها و وضعیت زندانیان در ایران کمک میکند.در بازدید آیتالله طالقانی از زندان، ایشان بر لزوم رعایت نکات ایمنی تاکید کردند تا از وقوع هرگونه انفجاری زیر پا جلوگیری شود. این دیدار به منظور آشنایی با نحوه فعالیت گروههای پاسدار و تجسس صورت گرفت. آیتالله طالقانی که خود سالها در این زندان در بازداشت بوده، به دنبال کسب اطلاعات و ارائه دستورات لازم بود. محقق، سرپرست گروه پاسداری، اظهار داشت که اسناد و مدارک بسیاری به دست آمده که فعلاً قادر به افشای آنها نیستند. وی همچنین به وجود نام برخی از افراد کلیدی رژیم گذشته به عنوان همکاران ساواک اشاره کرد، در حالی که مدارکی از کارکنان رده پایینتر به علت نابودی قبل از اشغال، در دست نیست.
این اظهارات نشاندهنده این بود که زندان اوین همچنان محل بحث و بررسی است. پس از گذشت دو ساعت از بازدید، هنگام خروج از زندان، هوای بیوزن و آزادی در میان جمعیت حاضر به وضوح حس میشد.
