کتاب «خاطرات صدرالاشراف؛ محسن صدر» به ویرایش روحالله جمهوری از سوی موسسه نشر سیمرغ آسمان آذرگان منتشر شد. محسن صدرالاشراف (۱۳۴۱-۱۲۵۰)، قاضی و سیاستمدار برجستهای بود که بهعنوان نخستوزیر ایران و رئیس مجلس سنا فعالیت کرده است. در زمان نخستوزیری او، ایران بهعنوان یکی از بنیانگذاران سازمان ملل، منشور ملل متحد را امضا کرد.
در مقدمه کتاب که توسط سیفالله وحیدنیا، روزنامهنگار و فعال سیاسی دوره پهلوی دوم نوشته شده، اشاره شده است که بخشی از خاطرات محسن صدر در مجلات مختلف منتشر شده و اکنون این کتاب شامل مجموعهای از یادداشتهای اوست. این خاطرات بهطور خاص برای خانواده نوشته شده و سرشار از صداقت و انتقادهای خودنویس اوست.
صدرالاشراف در مقدمهای برای دفتر دوم کتاب، به سالهای پایانی عمرش و تصمیمش برای نوشتن تاریخچه زندگیاش اشاره میکند. او هدف این نوشتار را یادگاری برای نسلهای آینده و بیان تجربیات زندگیاش میداند تا دیگران از اشتباهات او درس بگیرند و از اوضاع عمومی زمانهاش مطلع شوند.
کتاب شامل موضوعات متعدد از جمله عقائد مذهبی، چگونگی شکلگیری زندگیاش، جغرافیای محلات، و وقایع مهم تاریخی از جمله قتل ناصرالدینشاه و زندگیاش در تهران و خراسان است. محسن صدر به سفر ناصرالدینشاه به محلات نیز اشاره کرده و محیط زیبای آن مکان را به تصویر کشیده است.در گزارشهای تاریخی اخیر، به استقبال شاه از سوی حکومت محلات در قم اشاره شده است. قبل از ورود شاه، ضلالسلطان نامهای به پدر نویسنده ارسال کرده و اعلام نمود که به دلیل مشکلات حملونقل، یک شب و یک روز مهمان آنها خواهد بود. پدر نویسنده آمادهسازی پذیرایی را بر عهده گرفت و ضلالسلطان در یکی از خانههای خانواده سکونت کرد.
دو روز پس از ورود او، ضلالسلطان از پدر نویسنده درخواست کرد تا چند نفر از علما را برای شرفیابی به حضور شاه معرفی کند. پدر نویسنده پنج عالم را انتخاب کرده و آنها به همراه جلالالدوله به دیدار شاه رفتند. در این دیدار، شاه در چادر خود نشسته بود و هنگامی که علما به او نزدیک شدند، به احترام آنها برخاست و روی مخده نشسته و دستور داد که آنها معرفی شوند. در این لحظه نشان داد که شاه حافظه خوبی دارد و به یاد آورد که ۳۵ سال پیش در سفر به اصفهان، پدر نویسنده حاج سیدمحمد فخر را معرفی کرده بود.
در ادامه، صدرالاشراف به موضوع صلح با تیمورتاش و عزل او از حکومت رشت اشاره میکند و توصیفاتی از شخصیت تیمورتاش ارائه میدهد. او بیان میکند که با وجود برخی خصایص منفی، تیمورتاش فردی صادق و با ثبات دوستی بود. نویسنده همچنین یادآور میشود که در اوج قدرت تیمورتاش، وی به همکاری با او ادامه داد و در مواجهه با تحولات سیاسی و اجتماعی آن زمان، توانست دوستی خود را حفظ کند.
نویسنده به مسائل انقلاب روسیه و تأثیر آن بر ایران و نحوه برقراری روابط با میرزا کوچکخان در گیلان اشاره میکند. میرزا احمدخان آذری به تأسیس حکومت در رشت و مذاکرات با میرزا کوچکخان برای حل مسائل جاری پرداخته و قرار بر این بود که با قبول شرایط میرزا، او به دولت تسلیم شود. مذاکرات به جلب نظر میرزا کوچکخان منجر شد، ولی جریانات پس از این دیدار، آذری را در موقعیت دشواری قرار داد و با دشواریهایی مواجه شد که بر پیچیدگی اوضاع افزود.به تازگی، گزارشی جدید از اقدامات سیاسی در دوران تاریخ معاصر ایران منتشر شده است. در این گزارش آمده است که وثوقالدوله به بیاساسی اظهارات یک مقام را در تهران تشخیص داده و او را از سمت خود عزل کرده است. وی همچنین متوجه شده که میرزا کوچکخان به وی اعتماد دارد و ممکن است به پیشنهادات او گوش دهد. به همین دلیل، وثوقالدوله نامهای به یکی از همکارانش نوشت که به جنگل برود و با میرزا کوچکخان مذاکره کند، البته شرط آن این بود که میرزا باید تسلیم سلاح خود شود.
با وجود دشواری این امر، برای جلوگیری از جنگ و خونریزی، وی این دعوت را پذیرفته و به جنگلهای گورابزر رفت. در این دیدار، میرزا کوچکخان ابتدا تلاش کرد که او را به سمت خود جلب کند و با اشاره به مقامات دیگر، از او خواست تا به آنها بپیوندد. اما او به دلیل ماموریت دولتیاش، از پیوستن به آنان امتناع کرد و اعلام کرد که در صورت لزوم ممکن است بعداً به آنها بپیوندد.
کتاب «خاطرات صدرالاشراف» بر اساس یادداشتهای محسن صدر، از شخصیتهای تأثیرگذار سیاسی ایران در طول سهربع قرن گذشته، منتشر شده است. این کتاب توسط روحالله جمهوری تدوین شده و شامل ۴۵۵ صفحه است. چاپ آن به تعداد ۵۰۰ نسخه و با قیمت ۴۵۰ هزار تومان از سوی موسسه نشر سیمرغ آسمان آذرگان به بازار عرضه شده است. پس از درگذشت صدرالاشراف، رسانهها خبر از وفات نخستوزیر و رئیس سابق مجلس سنا دادند و او را به عنوان یکی از چهرههای برجسته تاریخ معاصر ایران معرفی کردند.
