مراسم رونمایی از مجموعه بینالمللی ۱۱ جلدی با عنوان «اندیشه ایران» در تالار فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. این مجموعه به بررسی تاریخی مفهوم ایران در دورههای مختلف میپردازد و با حضور جمعی از پژوهشگران و علاقهمندان تاریخ، سخنرانیها برگزار شد.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، علی بهرامیان، خسرو خواجهنوری، دبیر مجموعه، سینا فروزش، میرزا محمد حسنی و ابراهیم شمشیری، معاون تولید انتشارات امیرکبیر، از جمله سخنرانان این رویداد بودند. همچنین، چارلز ملویل، استاد دانشگاه کمبریج، با ارسال پیام ویدئویی در این مراسم شرکت کرد.
مجموعه «اندیشه ایران» یک پروژه پژوهشی میانرشتهای است که تاریخ ایران را از باستان تا دوره صفوی مورد بررسی قرار میدهد. در این اثر، مفهوم «ایران» نه تنها بهعنوان یک واحد سیاسی، بلکه بهعنوان یک ایده تاریخی، فرهنگی و تمدنی تحلیل شده است. این مجموعه با ترجمه خسرو خواجهنوری و همکاری پژوهشگران به همت انتشارات امیرکبیر منتشر شده و در دسترس فارسیزبانان قرار دارد.
جلدهای این مجموعه به بررسی دورههای مختلف تاریخ ایران از جمله امپراتوری هخامنشی، دوران اشکانی و ساسانی، گسترش اسلام، سدههای نخست اسلامی، عصر سلجوقیان، دوره مغول و صفویه پرداختهاند. همچنین، این آثار با استفاده از یافتههای تاریخی، باستانشناسی و مطالعات فرهنگی به بازخوانی انتقادی روایتهای معمول تاریخ ایران میپردازند.
خواجهنوری در سخنرانی خود بر اهمیت این مجموعه تأکید کرده و اظهار داشت که این اثر ۲۵۰۰ سال تاریخ ایران را تحت پوشش قرار میدهد و به بخشهای کمتردیدهشده تاریخ توجه دارد. همچنین به نقش زبان فارسی در قرون میانه اسلامی بهعنوان یک زبان بینالمللی اشاره کرد و افزود که این مجموعه میتواند افقهای جدیدی را برای فهم تاریخ ایران ارائه دهد.
ابراهیم شمشیری نیز در این مراسم بر اهمیت این اثر و جایگاه آن در انتشارات امیرکبیر تأکید کرد و به سابقه انتشار آثار تاریخی در این انتشارات اشاره کرد. امید است که این کتابها بتوانند به تعمیق فهم تاریخی ایرانیان کمک کنند.در گزارشی جدید، اعلام شده است که یکی از مجلدات مجموعهای تاریخی، به ویژه جلد مربوط به دوران ساسانی، به چاپ دوم رسیده و نشانهای از استقبال پرشور مخاطبان است. خسرو خواجهنوری، مدیر این مجموعه، با ابتکاری ارزشمند، هر مجلد را به یکی از استادان تاریخ تقدیم کرده است.
وی در ادامه به نقش مهم نشر در بازخوانی تاریخ ایران و لزوم تقویت تولیدات بومی در این زمینه اشاره کرد و گفت: “از آرزوهای دیرینه ما در انتشارات امیرکبیر، توانایی نگارش تاریخ ایران با تکیه بر منابع داخلی است. انتشار این آثار باید در راستای این هدف ارزیابی شود و تلاشهایی برای دیده شدن آنها انجام گیرد تا آثار به جایگاه واقعی خود برسند.”
چارلز ملویل، استاد دانشگاه کمبریج و سردبیر مجموعه “ایده ایران”، از علاقهاش به تاریخ ایران گفت و توضیح داد که از سال ۲۰۱۶ مسئولیت این مجموعه را پذیرفته است. وی این اثر را مهم و شایسته دانسته و افزود: “این مجموعه نقش قابل توجهی در ترویج فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در خارج از کشور، مخصوصا در بریتانیا، ایفا میکند.” همچنین خبر داد که جلد دوازدهم این اثر، مربوط به دوران قاجار، آماده انتشار است.
ملویل به اهمیت “ایده ایران” در تحقیقات تاریخی پرداخت و ابراز داشت: “سوال اصلی من این بود که چگونه مردم و دیگر شخصیتهای تاریخی به ایران نگاه میکنند. به ویژه میخواستم بفهمم مردم خود ایران درباره تاریخ و سرنوشت کشورشان چه نظری دارند.” او این دو دیدگاه را مکمل یکدیگر دانسته و بر اهمیت مطالعه تاریخنگاری و بررسی روایات مورخان تأکید کرد.
در ادامه، میرزا محمد حسنی، استاد دانشگاه، به توضیح مفهوم “ایده ایران” پرداخت و گزارههایی مانند فکر و آرمان را بهعنوان معادلهای فارسی آن معرفی کرد، اما متذکر شد که هیچکدام بهطور کامل مفهوم اصلی را منتقل نمیکند. وی همچنین به موضوع شاپور و نقش او در دین زرتشت در جلد مربوط به دوران ساسانی اشاره کرد و گفت: “شاپور در سکهها و متون به اهورامزدا ارادت نشان داده، اما مذهب مانویت نیز در آن زمان موجوب فعالیت بود.”**تحلیل تاریخی ایران با تأکید بر مذهب و دیوانسالاری**
علی بهرامیان، استاد تاریخ میانه ایران، در سخنانی به اهمیت مطالعات تاریخ ایران در غرب اشاره کرد و بیان داشت که انتشار مجموعه یازدهجلدی **اندیشه ایران** به زبان انگلیسی، دلیلی بر افزایش توجه به این حوزه در دانشگاههای غربی است. وی خاطرنشان کرد که این آثار نشاندهنده تمایل فزاینده به فهم تاریخ ایران و تأثیر آن بر فرهنگهای مختلف است.
بهرامیان همچنین تأکید کرد که مطالعه این مجموعه نیازمند آگاهی اولیه از تاریخ ایران است و مضامین اصلی آن بیشتر بر نتایج بحثها تمرکز دارد تا جزئیات دقیق. یکی از محورهای مهم این مجموعه، وقوع اسلام و شرایط سیاسی و نظامی ایران در زمان خسروپرویز است که به ظهور دین اسلام منجر شد. او همچنین به کلیدواژه «ایده ایران» در زمینههای مختلف مانند هنر و ادبیات اشاره کرد و گفت که این مفهوم میتواند به درک عمیقتری از تداوم تاریخی ایران کمک کند. وی همچنین نسبت به برداشت نادرست از فراز و نشیبهای تاریخی هشدار داد و گفت که باید به شکافهای ظاهری میان ایران باستان و اسلامی بیشتر توجه شود.
**جایگاه تمدن صفوی در تاریخ ایران**
غلامرضا امیرخانی، یکی از اعضای هیأت علمی و رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، درباره اهمیت این مجموعه و تداوم آن در کنار آثار دیگر، ابراز خرسندی کرد. او به دوره تیموری و تأثیرات آن بر هویت و سیاست ایران اشاره کرد و گفت که تقریباً پنج قرن است که ایران تحت تأثیر پارادایم صفوی قرار دارد. امیرخانی تأکید کرد که این دوران به شکلگیری هویت دینی و سیاسی ایران کمک شایانی کرده است و مسائل امروز نیز ریشه در این دوره دارند.
وی در ادامه به مقاله جان وودز که به سفرنامههای دوره تیموری میپردازد، اشاره کرد و گفت که منابع سفرنامهای میتوانند نقش مهمی در بازسازی تاریخ این دوران ایفا کنند. به گفته امیرخانی، سفرنامههایی که از ایران در آن زمان وجود دارد محدود است و مقالاتی که درباره سفرنامههای ایرانی به خارج از کشور است نیز توجه چندانی به آنها نشده است.رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در بحبوحه بررسی مجلد عصر تیموری این مجموعه، به دو سفرنامه مهم اشاره کرد. او اظهار داشت: «یکی از این سفرنامهها نوشته کمالالدین ابیوردی است که در آن اتفاقاتی درباره انتقال نادرست کتابی به دربار سلطان یعقوب ذکر شده است. سفرنامه دیگری متعلق به سید میرعلی طوسی معروف به معالی است که با نام «خنگارنامه» به حجاز، عتبات و مصر سفر کرده است. این سفرنامهها از جمله متون نادر این دوره به شمار میآیند که در این اثر به آنها پرداخته شده است.»
وی در انتها به ارزش و اعتبار مجلد سده تیموری اشاره کرد و گفت: «بهطور کلی، این اثر ون مقالات آن توسط پژوهشگران شناختهشده تاریخ ایران نوشته شده است.»
در ادامه، سینا فروزش، استاد دانشگاه و کارشناس تاریخ، با تأکید بر نقش ترجمه در زبان فارسی، خاطرنشان کرد: «من میخواهم در مورد ترجمه و تاریخنگاری صحبت کنم. سنت ترجمه از دوران باستان، به ویژه اوایل اسلام، آغاز شده است. وقتی به تاریخ نگاه میاندازیم، شخصیتهایی چون ابنمقفع را میبینیم که نقشی اساسی در فرهنگ اسلامی دارند، معادل با نقش فردوسی در زبان فارسی، بهویژه در ترجمه کلیله و دمنه.»
وی همچنین ضرورت افزایش دیپلماسی علمی و تسریع فرآیند ترجمه آثار تاریخی به زبانهای دیگر را مهم تلقی کرد و بیان داشت: «باید به ترجمه آثار داخلی به زبانهای خارجی توجه بیشتری شود تا روایت ایرانی از تاریخ در سطح جهانی بهتر نمایان گردد.»
این برنامه با رونمایی از مجموعه ۱۱ جلدی «ایده ایران» و با حضور کارشناسان و سخنرانان به پایان رسید.
