کتاب جدیدی به نام «برآمدن طبقه متوسط جدید در ایران» توسط رضا تسلیمی طهرانی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شده است. این اثر ایدههایی در زمینه جامعهشناسی تاریخی و فرهنگی را بررسی میکند و با حمایت پژوهشگاه مذکور تهیه شده است. نویسنده در این کتاب به مطالعه روند شکلگیری و تحولات طبقه متوسط جدید در ایران پرداخته و در این راستا از دادههای تاریخی و فرهنگی بهره گرفته است.
تحقیقات نشان میدهد که زمینههای ظهور این طبقه به دوران قاجار مربوط میشود، اما تنها در دوران پهلوی اول است که طبقه متوسط جدید به صورت مشخص و متمایز به وجود میآید و نقشی کلیدی در تحولات اجتماعی ایفا میکند. این کتاب همچنین به بررسی تأثیر نهادهایی چون آموزش، رسانه و دولت بر رشد این طبقه پرداخته و تلاش دارد تا تأثیرات فرهنگی و اجتماعی آن را تحلیل کند.
کتاب شامل پنج فصل اصلی است که موضوعاتی چون زمینههای ظهور طبقه متوسط جدید، تأثیر آن بر معماری و ادبیات، و نقشش در نشریات دوران پهلوی اول را بررسی میکند. همچنین، تسلیمی طهرانی در گفتگوهایش به تعریف طبقه متوسط جدید پرداخته و این طبقه را از منظر سرمایههای اقتصادی و فرهنگی توصیف کرده است.
این پژوهشگران بر اساس نظریات پییر بوردیو، طبقه متوسط را به عنوان مجموعهای از افرادی که دارای سرمایههای ویژه هستند، تعریف کرده و به مقایسه طبقه متوسط سنتی و جدید پرداختهاند. از طرفی، تسلیمی طهرانی اشاره کرد که طبقه متوسط جدید از هویت سیاسی و فرهنگی خاصی برخوردار است و در دوران پهلوی اول به سمت هویتی ناسیونالیستی و تجددگرایانه میل داشته است.
نهایتاً، در کتاب به ارتباط میان سبک زندگی، مصرف فرهنگی و کنش سیاسی این طبقه پرداخته شده و به تبیین چگونگی تأثیرگذاری این عوامل بر یکدیگر میپردازد.**ظهور طبقه متوسط جدید در ایران: تحولات فرهنگی و اقتصادی**
طبقه متوسط جدید در ایران، به ویژه در دوره پهلوی اول، تغییرات قابل توجهی را در زندگی فرهنگی و سیاسی خود تجربه کرده است. این گروه اجتماعی به مصرف فضاهای شهری جدیدی مانند سینما، تئاتر و کنسرتها میپرداختند و وقت خود را در کافهها و رستورانها با گوش دادن به موسیقی سپری میکردند. این دوره همچنین تأکید بیشتری بر مدیریت بدن و زیبایی، با تبلیغات مربوط به لوازم آرایشی، سالنهای آرایش و لباسهای مد روز داشت. اعضای این طبقه به عضویت انجمنها و گروههای ادبی، هنری و سیاسی درآمدند و زنان به طور خاص در انجمنهای مربوط به خود فعالیتهایی همچون نویسندگی و برگزاری همایشها داشتند.
در کتابی که اخیراً منتشر شده، روابط میان تحولات تاریخی بین سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ و شکلگیری طبقه متوسط جدید بررسی شده است. در این دوره، تغییرات عمدهای در زمینههای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی رخ داده که بستری برای ظهور این طبقه فراهم کرده است. بر مبنای نظریه پییر بوردیو، تحولات در میدان قدرت منجر به شکلگیری میدانهای اجتماعی مختلفی شده که اعضای این طبقه در آنها نقشهای خاصی را ایفا کردهاند. تغییراتی نظیر اصلاحات ارتش، گسترش زبان فارسی و نوسازی نظام آموزشی نیز در تسهیل ظهور طبقه متوسط جدید مؤثر بودهاند.
این طبقه به عنوان نماینده پروژه مدرنیته در ایران شناخته میشود، زیرا با ارزشها و مفاهیم جدیدی مانند فردگرایی و مصرفگرایی در ارتباط است. تجددگرایی بهعنوان یکی از مولفههای کلیدی جهانبینی این طبقه در عرصههایی چون معماری و ادبیات ظهور پیدا کرده است و تأثیرات آن بر زندگی روزمره و نقش زنان کاملاً مشهود است.
تحولات در حوزههای معماری و ادبیات بهعنوان نمایانگرهای برآمدن طبقه متوسط جدید انتخاب شدهاند. این دو حوزه تحولات خاصی را نشان میدهند که حاکی از تغییرات اساسی در سبک زندگی و از بین رفتن مرزهای قدیمی است. بهویژه در معماری، تغییراتی نظیر ساخت بناهای دولتی و خصوصی جدید، با اندیشههای ملیگرایانه و مدرن همخوانی دارد. مشخصه بارز این تحولات، تغییر از فضاهای محصور به بناهایی با پنجره و بالکن است که به نوعی گشوده بودن اعضای طبقه متوسط را نمایان میسازد.**پیوند ادبیات جدید با طبقه متوسط در ایران**
ادبیات جدید در ایران، که شامل رمان، داستان کوتاه و شعر نو است، به طور مستقیم با ظهور طبقه متوسط و تحولات مدرنیته گره خورده است. به گفته ایان وات، نویسنده کتاب «پیدایی قصه»، پیدایش رمان نیازمند تغییراتی است که به آن امکان ظهور میدهند. مفاهیمی مانند واقعگرایی، فردگرایی و تجربههای شخصی، همچنین وجود جمعیتی باسواد و علاقهمند به مطالعه، از پیش نیازهای خلق رمان به شمار میروند. در ایران، نشانههای این تحول از اواخر دوره قاجار و زمان مشروطه نمایان شده و رمان به شکل تاریخی خود، به تدریج در دوران پهلوی اول به اشکال مختلف گسترش یافت. بررسی این رمانها نشان میدهد که آنها به بازنمایی سبک زندگی طبقه متوسط جدید و تحولات آن در زمینههای مختلفی چون اوقات فراغت و تغییرات در پوشاک و خوراک میپردازند.
در این رمانها، زنانی به عنوان شخصیتهای کلیدی ظاهر میشوند که به طور مستقل و برای اولینبار میتوانند از منزل خارج شده و به فضاهای تازهای همچون فروشگاهها و کافهها مراجعه کنند. مقولههایی چون عشق رمانتیک و تغییرات اجتماعی در ازدواج، نیز از عواملی هستند که به گسترش طبقه متوسط جدید اشاره دارند.
**وضعیت کنونی طبقه متوسط در ایران**
در ادامه، نظرسنجی درباره وضعیت فعلی طبقه متوسط در ایران مطرح شده است. آیا آنچه امروز از این طبقه مشاهده میشود، نتیجه منطقی تحولات آغازین قرن ۱۴ هجری است؟ پاسخ مثبت است. هدف این پژوهش نمایان کردن پیوستگی میان عناصر سبک زندگی و جهانبینی اعضای طبقه متوسط جدید در حال حاضر و در صد سال گذشته است. به عبارت دیگر، با انباشت ویژگیهای جهانبینی و سبک زندگی مواجه هستیم که تغییری در اصول و مبانی این طبقه پس از گذشت بیش از یک قرن به وجود نیاورده است.
این کنترل بر رفتارها و نظرات اعضای طبقه متوسط جدید نسبت به مسائلی چون نوع پوشش، آزادیهای مدنی و مشارکت اجتماعی، از ویژگیهای پایدار است. مولفههای سبک زندگی این طبقه شامل فردگرایی، مصرفگرایی و مدیریت بدن نیز بدون تغییر ماندهاند.
بر اساس دادهها، در دوره پهلوی اول، زنان به عنوان موجوداتی با نقشهای دوگانه دیده میشدند؛ از یک سو، مسئولیتهای خانهداری و تربیت فرزندان وظیفهای طبیعی به شمار میرفت و از سوی دیگر، انتظار میرفت که در زمینههای اجتماعی نیز فعال باشند. این فشار دوگانه به زنان همچنان در دوران معاصر وجود دارد و آنها را تحت فشار قرار میدهد تا قادر به ایفای هر دو نقش باشند.
