**کتاب «نامههایی از تبریز» بهزودی منتشر میشود**
به گزارش خبردونی به نقل از ایبنا، کتاب «نامههایی از تبریز» که حاوی مجموعهای از مکاتبات تاریخی میان ادوارد گرانویل براون، شرقشناس مشهور انگلیسی، و سید حسن تقیزاده، یکی از شخصیتهای کلیدی دوران مشروطه در تبریز است، به چاپ چهارم خود رسید. این اثر که اولین بار در سال ۱۳۵۱ منتشر شده بود، بهتازگی با ترجمه حسن جوادی از سوی انتشارات خوارزمی روانه بازار شده است.
این نامهها بهخوبی وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تبریز و ایران در آستانه و بهویژه پس از فتح تهران را به تصویر میکشند. براون، که بهدلیل علاقهاش به فرهنگ ایرانی و حمایت از مشروطه خواهان شناخته میشود، نقش قابلتوجهی در معرفی ادبیات و اندیشههای ایرانی به غرب ایفا کرد. این کتاب، علاوه بر جنبه تاریخی، حاوی تحلیلها و گزارشهایی است که روح دوران مشروطه را زنده نگه میدارد.
این اثر شامل مکاتباتی است که به شرح حال جامعه تبریز در سالهای پس از فتح تهران و در دوره مشروطه میپردازد و به محتوای ادوارد گرانویل براون و سید حسن تقیزاده مربوط میشود. نامههای جمعآوری شده در این کتاب، بخشی از اسناد شخصی براون را تشکیل میدهند و به یکی از بحرانیترین ادوار تاریخ مشروطه در تبریز اشاره دارند. در زمانی که تقیزاده این نامهها را ارسال میکرد، تبریز با اشغال ارتش روسیه و یأس ناشی از آن مواجه بود.
در شرایط پرآشوب بعد از انقلاب مشروطه، مشروطهخواهان، به ویژه سید حسن تقیزاده، با ارسال نامههایی به براون تلاش کردند تا جامعه جهانی را از فجایع رخداده در تبریز آگاه کنند. با وجود تلاشهای براون برای انتشار این نامهها و جلب توجه دولت بریتانیا به وضعیت ایران، این کوششها در آن زمان به ثمر نرسید. اما اکنون، پس از گذشت شصت سال، حسن جوادی این تلاشها را به نتیجه رسانده است. در این گام، مباحثی پیرامون مسئولیت روسیه و انگلستان در وضعیت ناامیدکننده ایران مورد بررسی قرار گرفته است.
در اوت ۱۹۰۷، همزمان با اوجگیری انقلاب مشروطه، بریتانیا و روسیه توافقی مخفیانه برای تقسیم نفوذ خود در ایران منعقد کردند و در سال ۱۹۱۰ با پشتیبانی ضمنی انگلیس، روسها به خشونت در سرکوب جنبش مشروطیت در تبریز پرداختند. ادوارد جی براون، محقق و استاد برجسته دانشگاه کمبریج، که به شدت از قساوتهای روسها نگران بود، در تلاش برای بسیج افکار عمومی و درخواست مداخله دولت انگلیس برآمد.
کتاب «نامههایی از تبریز» نمایانگر یک دوره تاریخی مهم و پرچالش در تاریخ معاصر ایران است.مجموعهای از نامههای ادوارد گرانویل براون، خاورشناس و ایرانشناس مشهور بریتانیایی، به همراه نظرات رهبران مشروطهخواه ایران، به توصیف تلخ جنایات روسها در تبریز اشاره دارد. انتشار این نامهها که به دلیل همپیمانی انگلیس و روسیه در آستانه جنگ جهانی اول متوقف شد، هرگز به زبان انگلیسی چاپ نشده است.
براون اطلاعات زیادی در خصوص وقایع دوره مشروطه فراهم کرده است که عمدتاً از دوستان ایرانی و انگلیسیاش دریافت کرده است. به عنوان مثال، رابینو، کنسول انگلیس در رشت، مجموعهای بینظیر از مطبوعات آن دوره را برای او گردآوری کرد. همچنین، میرزا محمد علیخان تربیت کتابی درباره مطبوعات فارسی نوشت و این دو در همکاری با یکدیگر اثر برجستهای تحت عنوان “مطبوعات و شعر جدید ایران” منتشر کردند که به سال ۱۹۱۴ بازمیگردد. این کتاب را براون به عنوان اولین تحلیل جامع از شعر جدید و سیاسی ایران در آن زمان توصيف میکند و در مقدمهاش به آن عنوان “تاریخ منظوم انقلاب” میدهد. او هدفش را نشان دادن زنده بودن روح شعر در ایران و تأثیر آن در آینده ملت میداند.
کتاب «یک سال در میان ایرانیان» نیز بخشی از سفرهای براون به ایران است. مجموعهای از نامههای او به شماره ۷۶۰۴ Add. در کتابخانه دانشگاه کمبریج محفوظ است که شامل نامههایی از سالهای ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۱ و اطلاعاتی جالب درباره اوضاع ایران است. از جمله افرادی که به او نامه نوشتهاند، میتوان به “و.ا. اسمارت”، کنسول انگلیس در تبریز، و “و.ا. مور”، خبرنگار پیشین «تایمز» در تهران، اشاره کرد.
ادوارد براون در تاریخ ۷ فوریه ۱۸۶۲ در انگلستان متولد شد و تحصیلات خود را در کالج ایتن آغاز کرد. علیرغم تمایل پدرش به مهندسی، او به پزشکی روی آورد و در دانشگاه کمبریج تحصیل کرد؛ در این دوران، علاقه او به تاریخ و زبانهای مختلف، بهخصوص زبان فارسی، شکل گرفت. سفر او به استانبول در سال ۱۸۸۲ و آشناییاش با ادبیات ترکی و فارسی، موجب پیشرفتهای چشمگیری در یادگیری زبان فارسی و تعامل با فرهنگ ایرانی شد.
در سال ۱۳۴۷، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی قراردادی با حسن جوادی منعقد کرد تا کتاب “نامههایی از تبریز” را بر اساس نسخه دستنویس ادوارد براون به فارسی ترجمه کند.ترجمه و نشر مجموعهای از نامهها به طول انجامید که فراتر از پیشبینیها بود. مترجم و ناشر در ابتدا به دنبال نسخههای اصلی نامهها بودند و امیدوار بودند که تقیزاده بتواند در این زمینه کمک کند. اما به دلیل مشکلات سنی، ایشان نتوانستند اطلاعاتی ارائه دهند و مشکل شناسایی نام واقعی نویسنده نامهها باقی ماند. این مسئله تا زمانی که آقای جوادی به انگلستان سفر کردند و با همکاری دکتر لکهارت نسخههای اصلی نامهها را پیدا کردند، ادامه داشت. این نسخهها در اوایل سال ۱۳۵۰ به تهران ارسال شد. آقای جوادی در نامهای درخواست کردند که نامههای اصلی به جای ترجمه منتشر شوند، اما با توجه به سفر طولانیمدت ایشان، هیأت دبیران انتشارات خوارزمی مسئولیت تصحیح و تنقیح نامهها را بر عهده گرفتند، که این فرایند نزدیک به یک سال به طول انجامید.
تمام نامهها به امضای مرحوم تقیزاده هستند، به جز نامههای شماره ۶ و ۹ که به نظر میرسد به خط مرحوم قزوینی نوشته شدهاند. در اینجا، براون یادداشت کرده است که این نامهها به خط تقیزاده است. همچنین، نامه شماره ۱۱ به طور کامل مقالهای است که در نشریه حبلالمتین منتشر شده است، در حالی که قسمت پایانی آن به خط مرحوم قزوینی تکمیل شده است. نامه شماره ۱۲ نیز به دو خط نوشته شده است؛ به نظر میرسد بخش اول آن به قلم تقیزاده باشد. نامه شماره ۱۵ مقدمهای به امضای حسین کاظمزاده ایرانشهر دارد، ولی نویسنده دو نامه پیوست آن مشخص نیست. در مورد نامه شماره ۱۶، سه مرسوله بدون امضا از مشهد موجود است.
متن انگلیسی نامههای تقیزاده برخی از قسمتها را به دلیل خصوصی بودن یا تکراری بودن حذف کرده بود. هیأت دبیران انتشارات خوارزمی تصمیم گرفت که نامهها بدون هیچ حذفی منتشر شوند و بخشهایی که براون حذف کرده بود در داخل براکت قرار گرفت تا خواننده تغییرات را متوجه شود.
در مقدمه هر نامه یادداشتی از براون وجود دارد که در چاپ حاضر به اندازه کافی مفید نیست، اما در متن انگلیسی به روشن شدن ارتباط بین نامهها کمک میکند. حواشی اثر براون با رمز (ا. ب.) و حواشی مترجم با (م.) مشخص شده است و نکات اضافی هیأت دبیران بدون علامت ظاهری آمده است. همچنین، فهرست اعلام پایان کتاب برای سهولت مراجعه به مطالب تنظیم شده است.
در این مجموعه، نامههایی از رجال برجسته دوره مشروطه وجود دارد و دوازده نامه از تقیزاده در این کتاب منتشر شده است. تقیزاده در اواخر ذیالقعده ۱۳۳۰ در پاریس بود و چند روز پس از تاریخ مشخصشده به استانبول رفت و اولین نامه این مجموعه را در ششم ژانویه ۱۹۱۲ نوشت.**انتشار نامههایی از ایران در دوران مشروطیت**
در جدیدترین گزارشهای منتشر شده، تقیزاده از استانبول با ارائه مقالات و نامههایی به روزنامه ترکی ینی اقدام، هویت خود را با امضا «س. م. ت.» مشخص کرده است. به گفته براون، این حروف به عنوان نام مستعار تقیزاده برای مخفینگهداشتن هویت او استفاده میشود. نامه شماره ۱۵ شامل محتوای کاظمزاده ایرانشهر است که او هنوز به اندازه کافی با براون آشنا نشده است. براون همچنین بر اساس این نامهها مجموعهای تهیه کرده و دلیل عدم چاپ آن را به دلیل آغاز جنگ در اوت امسال بیان کرده است.
براون در شمارههای ۱۲ و ۱۶ از مجموعه «نامههایی از تبریز» به تجزیه و تحلیل وقایع مشهد و رشت میپردازد. این نامهها اگرچه همه دوران مشروطیت را شامل نمیشوند، اما جزئیات دقیقی از یکی از بحرانیترین دورانهای مشروطیت در تبریز را ارائه میدهند. این نامهها که در اوج ناامیدی و اشغال روسها نگاشته شدهاند، نشاندهنده احساسات نویسنده و وضعیت آزادیخواهان تبریز هستند و نیز گواهی بر همکاری تقیزاده و براون برای پیشبرد مشروطیت ایران به شمار میروند.
کتاب «نامههای ادوارد براون به سیدحسن تقیزاده» یکی از مهمترین آثار به جا مانده از آن دوران محسوب میشود. این نامهنگاریها از پنجم اوت ۱۹۰۸ آغاز و آخرین نامه در نهم اوت ۱۹۲۵ نگاشته شده است. در میان این نامهها، شماره ۷۳، مربوط به ۲۱ فوریه ۱۹۲۴ است و نشاندهنده تلاشهای تقیزاده برای جمعآوری منابع برای کتابخانه مجلس شورای ملی است. سید حسن تقیزاده به عنوان نماینده تبریز در نخستین انتخابات مجلس شورای ملی انتخاب شد و بعداً به عنوان سناتور مردم تهران نیز برگزیده شد.
در یکی از نامههای براون به تقیزاده، وی به ارسال کتابهای مورد درخواست به مجلس اشاره میکند و پیشنهاد میدهد که این کتابها بهجای عبور از مسیر طولانی، بهطور مستقیم به برلین ارسال شوند. براون به همراهی کیخسرو شاهرخ در این فرایند اشاره میکند و تلاش دارد تا برای حل مشکلات مربوط به ارسال کتابها اقداماتی نماید.
این نامهها بخشی از تاریخنگاری مشروطیت ایران را تشکیل میدهند و احساسات و دغدغههای آن زمان را بهخوبی به تصویر میکشند.در تازهترین اخبار از تبریز، نگرانیها درباره اوضاع ایران افزایش یافته است. بر اساس اطلاعات دریافتی، برخی مقالات مضره از تبریز به روزنامه شرق ارسال شده است که به امضای «فیروزخان» رسیدهاند. احتمال میرود نویسنده این مقالات ایرانی نباشد و ارتباطاتی با عوامل خارجی داشته باشد. در این شرایط، خواهش شده است که در صورت امکان، اصل مقالات مطرح شده در روزنامههای مذکور بررسی و به دست مسئولان برسد.
در همین حال، گزارشی از مقالهای در منچستر گاردیان منتشر شده که اذعان دارد اگر فداییان رهبری قوی داشتند، میتوانستند به قنسولخانه روس حمله کنند. مجاهدین اما تأکید کردهاند که هرگز قصد تعرض به قنسولخانه را نداشته و آن را حفظ کردهاند. لازم به ذکر است که افراد مشروطهطلبی که از ابتدای سال در شهبندرخانة عثمانی محبوس بودند، ممکن است به زودی از کشور تبعید شوند.
از دیگر موضوعات مهم، کتابی به نام «رساله آقا میرزا محمدعلی خان تربیت» در زمینه مطبوعات فارسی در کمبریج منتشر شده است. مطالبی به منظور تصحیح و اصلاح این کتاب پیشنهاد شده که انتظار میرود به زودی به مسئولان اطلاع داده شود.
بهتازگی کتاب «نامههایی از تبریز» اثر ادوارد براون، با ترجمه حسن جوادی و در ۳۱۰ صفحه، با قیمت ۹۴۵ هزار تومان توسط نشر خوارزمی عرضه شده است.
