**ترکیه و مسأله کردها: عفوی جدید یا پایان یک مسئله؟**
در تاریخ 10 اوت 2023، پارلمان ترکیه قانونی را به تصویب رساند که بر اساس آن، اعضای خلع سلاح شده حزب کارگران کردستان (پکک) مشمول عفو مشخصی میشوند. این گروه که نزدیک به چهار دهه با دولت ترکیه درگیری مسلحانه داشت، سال گذشته به دنبال دستورات عبدالله اوجالان، مؤسس زندانی خود، اعلام کرد که فعالیتهای خود را متوقف میکند.
اوجالان، که به این عفو مشمول نمیشود، از این اقدام استقبال و آن را آغازگر روندی برای دموکراتیکسازی ترکیه دانسته است. در همین حال، رئیس پارلمان ترکیه اعلام کرده است که این قانون میتواند به وحدت و همبستگی در کشور منجر شود.
سوالی که در این میان مطرح میشود این است که آیا واقعا میتوان گفت که مسأله کردها در ترکیه حل شده است؟
**نگاهی به کتاب جدید آلیزا مارکوس**
برای بررسی این موضوع، کتابی از آلیزا مارکوس با عنوان «خیزش و انقلاب: حزب کارگران کردستان (پکک) و مبارزه کردها در ترکیه و سوریه» به عنوان منبعی معتبر مطرح شده است. مارکوس، که سابقه وسیعی در گزارشگری از خاورمیانه دارد، این کتاب را به عنوان تداوم روایت تاریخی پکک تا زمان حاضر نوشته است.
او در این کتاب به تغییر اهداف پکک و تأثیر آن بر تحولات منطقهای پرداخته و نظرات فعلی اوجالان را نیز بررسی کرده است. مارکوس تأکید میکند انحلال پکک به معنای پایان جنبش کردها نیست و توافق کنونی با دولت ترکیه تنها بخشی از مبارزه برای حقوق کردها محسوب میشود.
اوجالان همواره بر این باور بوده که اکنون زمان بررسی مسأله کردها از راهحلهای مسالمتآمیز و در چهارچوب یک ترکیه دموکراتیک رسیده است. در این راستا، به نظر میرسد پکک در آینده به یک سازمان صلحطلب تبدیل شود.
**دلایل تغییر موضع اوجالان در خلع سلاح**
سوال دیگری که مطرح است، این است که آیا چنین تغییری واقعاً ممکن است؟ در سال 2025، اوجالان بدون توافق رسمی با دولت ترکیه از خلع سلاح و انحلال پکک حمایت کرد. اکنون او با عفوی برای اعضای ارشد نیز کنار آمده است.
این تصمیم اوجالان، که همچنان محل بحث است، آینده روند صلح را در ابهام قرار داده است. حاتیپ دیکل، یکی از اعضای هیئت کردها در مذاکرات صلح، به مارکوس گفته است که اوجالان در ابتدا از مطرح کردن خلع سلاح پکک بدون توافق با دولت امتناع داشت.
اما چرا اوجالان در نهایت از این موضع عقبنشینی کرد؟ به نظر میرسد او میدانست که بدون تهدید نظامی، دولت ترکیه انگیزهای برای توجه به مسأله کردها نخواهد داشت. با این حال، فشارها بر پکک و افول قدرت نظامی این گروه، او را بر آن داشته تا مسیر خود را تغییر دهد. به ویژه استفاده گسترده ترکیه از فناوری نظامی، مانند پهپادها، بر فعالیتهای پکک تأثیر منفی گذاشته است.
شکست قیام کردها در سال ۲۰۱۵
شکست فراخوان پکک برای قیام در جنوب شرق ترکیه در سال ۲۰۱۵ به عنوان یک نقطه عطف اساسی در تاریخ این گروه به شمار میرود. پکک، که بهدنبال موفقیتهایش در مقابله با داعش در سوریه و حمایت آمریکا، جرات بیشتری پیدا کرده بود، شروع به جنگی برای کنترل چند شهر کردنشین کرد. با این حال، واکنش قهری ارتش ترکیه موجب ویرانی شدید این شهرها گردید.
حتی برخی کردهایی که به پکک وابسته بودند، این گروه را مسئول پیامدهای ناگوار دانستند و به همین دلیل، قدرت واقعی پکک در مناطق شهری به شدت کاهش یافت.
با توجه به این رویدادها، آنچه که اکنون به نظر میرسد تسلیم پکک باشد، میتواند تلاشی از سوی عبدالله اوجالان برای اصلاح اشتباهات گذشته و احیای نفوذ جنبش کردها تلقی شود.
به نظر میرسد اوجالان اکنون بر این باور است که بسیاری از اهداف بلندمدت جنبش کردها در شرایط فعلی دستنیافتنی است و ترکیه در آینده نزدیک حاضر به اعطای کامل حقوقی که پکک خواهان آن است، نخواهد بود.
دولت رجب طیب اردوغان که با مخالفان خود به شدت برخورد کرده و تعدادی از سیاستمداران کرد را نیز در زندان نگه داشته است، بعید به نظر میرسد که قدرت را به کردها واگذار کند یا فعالیتهای مسالمتآمیز برای احقاق حقوق کردها را بپذیرد.
این در حالی است که اوجالان معتقد است کردها نباید منتظر اقدام ترکیه باشند، بلکه باید در سطح محلی اقدام به کسب قدرت کرده و نهادهای دموکراتیک را با رویکردی از پایین به بالا بنیانگذاری کنند.
همانطور که مارکوس در کتابش اشاره میکند، دیدگاه اوجالان این است که هدف ایجاد یک دولت مستقل کردستان باید به شکلگیری یک ملت مستقل کرد تغییر یابد.
نیروهای پکک و بازگشت به ترکیه
اوجالان به نظر میرسد که بر این باور است نیروهای مسلحی که میتوانند تحت قانون عفو به وطن بازگردند، میتوانند آغازگر روند آزادی سیاسی کردها باشند. فعالیت سیاسی مسالمتآمیز همچنین این امکان را فراهم میآورد که کردها بتوانند ائتلافهای قویتری با احزاب ترکیهای شکل دهند.
مبارزه مسلحانه که کردها را سازماندهی کرده، در عین حال باعث بیاعتباری خواستههایشان در نظر بسیاری از ترکها گردید. روند صلح، هرچند ممکن است به سرعت به نتیجه نرسد، میتواند در بلندمدت بستر پذیرش بیشتری برای مطالبات کردها فراهم کند.
با این حال، سئوال مهم همچنان در اذهان باقی است:
چه کسی از تحولات سیاسی بین اوجالان و اردوغان بهرهبرداری بیشتری خواهد کرد؟ آیا اوجالان موفق به ایجاد فضایی برای مطالبات کردها خواهد شد یا این اردوغان است که توانستهاست کردها را به انصراف از مبارزه وادارد و بر قدرت سیاسی خود بیفزاید؟
مارکوس چندان به سادگی این تغییرات خوشبین نیست. کتاب او به وضوح نشان میدهد که تغییر مسیر پکک و سوق دادن آن به سمت فعالیتهای غیرخشونتآمیز چالشهای زیادی دارد. همچنین، هنوز مشخص نیست که آیا ترکیه در نهایت اجازه فعالیت جدی برای حقخواهی سیاسی کردها را خواهد داد یا خیر.
ملیگرایی ترکی: مانع صلح با کردها
دلایل متعددی وجود دارد که نشان میدهد اوجالان و اردوغان ممکن است در ارزیابی نتایج فرآیند سیاسی کنونی دچار اشتباه شوند.
بزرگترین مانع در مسیر اتحاد ترکها و کردها همواره ملیگرایی ترک بوده است.
نکته جالب این است که دولت باغچلی، متحد اردوغان و رهبر حزب حرکت ملی، بیش از هر کس دیگری برای پیشبرد روند صلح تلاش کرده است. با این حال، اردوغان همواره نسبت به اقداماتی که ممکن است خشم ملیگرایان ترک را برانگیزد، محتاط بوده است، به همین دلیل ملیگرایان ترک همچنان با خواستههای کردها به شدت مخالفت میکنند.
### چالشهای ملیگرایی در سیاست ترکیه
در حالی که رجب طیب اردوغان در تلاش است تا برای دور بعدی انتخابات آماده شود، به نظر میرسد که او تمایلی به مواجهه با ملیگرایان برتریطلب ندارد. این شرایط بهویژه در اردوگاه مخالفان دولت نیز مشهود است، جایی که ملیگرایی به عامل اختلافات تبدیل شده است.
جنبشهای چپگرای کرد و چپهای ترکیه، در زمینههای مختلف از جمله حقوق کارگران، فمینیسم، محیط زیست و سکولاریسم دیدگاههای مشترکی دارند. این پتانسیل میتواند بهعنوان یک نیروی مترقی در برابر جریان راست اقتدارگرای حاکم عمل کند. با این حال، در تاریخ، ترکیب سیاست طبقاتی چپ با ملیگرایی ترک و کرد با چالشهای فراوانی همراه بوده است.
دوران کالکان، یکی از رهبران پکک، اخیراً ابراز تأسف کرده که چپ و دیگر نیروهای دموکرات نتوانستهاند بر سلطه «ملیگرایی شوونیستی» غلبه کنند و حمایت اجتماعی لازم برای صلح را فراهم کنند.
### ریشههای پکک
پکک در شرایطی به وجود آمد که در دهه ۱۹۷۰، مارکسیستهای ترک تمایل داشتند مبارزه طبقاتی را در اولویت قرار دهند و از تحقق مطالبات قومی در انتظار سوسیالیسم بایستند. اوجالان نتوانست با این رویکرد همراهی کند و مبارزهای مستقل و عمدتاً کردی برای ایجاد کردستانی مستقل و سوسیالیستی را آغاز کرد. اما امروزه او به مفهومی جدید از انقلاب و تحول دموکراتیک در ترکیه اشاره میکند.
برای موفقیت جنبش کردها، لازم است که آنها با نیروهای مترقی ترکیه ائتلاف کنند. اما توافق میان اوجالان و اردوغان این فرآیند را پیچیده کرده است. این توافق نگرانیهایی را در بین نیروهای مترقی به وجود آورده، بهویژه اینکه آنها نگراناند اوجالان در این چارچوب از اردوغان حمایت کند و به تقویت قدرت او کمک نماید. به همین دلیل، نمایندگان جریان چپ میانه و مخالف دولت در پارلمان به لایحه عفو رأی منفی دادند.
دولت ترکیه ممکن است در این زمینه دچار توهم شده باشد که توانسته است مطالبات سیاسی کردها را سرکوب کند. هرچند ممکن است از نظر نظامی به موفقیتهایی دست یافته باشد، اما جنبش کردها هویت خود را بهواسطه تلاشهای پکک بازپسگیری کرده است. این میراثی است که اوجالان برای کردها باقی گذاشته و ترکیه ناگزیر است با آن روبهرو شود.
اگر دولت اردوغان نتواند به مطالبات کردها برای به رسمیت شناخته شدن و برابری پاسخ دهد، دستیابی به وحدت و همبستگی واقعی برای ترکیه، امری بعید خواهد بود.
