**خبرآنلاین – محمد عارف معزی:** رد پیشنهاد مذاکره ایران از سوی دونالد ترامپ در حالتی رخ داده که واشنگتن به تمرکز بر فشار اقتصادی و نظامی و مدیریت تنگه هرمز ادامه میدهد. در همین حال، وضعیت محاصره دریایی و تحولات بازار نفت تأثیری بر محاسبات هر دو طرف گذاشته است. به نظر میرسد کاهش محدودیتهای عبور نفت از تنگه هرمز میتواند از نقش آن بهعنوان یک اهرم چانهزنی بکاهد.
مسعود پزشکیان در سفر اخیرش به نیویورک بدون توافق مستقیم با آمریکا به کشور بازگشت. اما این عدم توافق لزوماً به معنی ناکامی دیپلماسی ایران نیست و این سفر میتواند در راستای رایزنیهای غیرمستقیم و بهرهبرداری از ظرفیتهای سیاسی و رسانهای مجمع عمومی ارزیابی شود. اکنون مرحله بعدی تحولات به وضعیت میدانی و استراتژیهای فشار و مذاکره دو طرف بستگی دارد.
در گفتوگویی با کورش احمدی، دیپلمات سابق، به تحلیل این تحولات پرداخته شده است.
**ترامپ حاصلی از طرح جدید ایران نمیدید/ ترامپ توانسته تنگه هرمز را تا حدودی از مسیر تاریک خارج کند**
ایران در جریان حضورش در نیویورک طرح خود برای مذاکره را ارائه کرد، اما ترامپ به رد آن پرداخت. سوال این است که واشنگتن با این اقدام چه محاسبهای دارد و در پی چه تغییری در معادلات فعلی است؟ ظاهراً ترامپ دو گزینه دیگر را نیز تحت بررسی دارد: یکی، اقدامات نظامی برای باز کردن تنگه هرمز و دیگری محدود کردن صادرات فرآوردههای نفتی از آمریکا برای کاهش قیمت سوخت.
دلیل رد طرح ایران ممکن است به این برگردد که ترامپ در کوتاهمدت و بلندمدت هیچ نفعی از این طرح نمیبیند. او بهویژه در آستانه انتخابات میاندورهای در ۵ هفته آینده تمرکز دارد. تحلیل او احتمالاً این است که پذیرش طرح ایران اگرچه ممکن است منجر به کاهش نرخ سوخت شود و به نفع جمهوریخواهان باشد، اما دموکراتها میتوانند از این موقعیت به عنوان نشانهای از ناکامی ترامپ در برابر ایران استفاده کنند.
در چنین صورتی، دموکراتها این فرصت را پیدا میکنند که به رأیدهندگان یادآوری کنند که قبل از بروز بحران، تنها نگرانی آمریکا، برنامه هستهای ایران بوده است. حالا شرایط به گونهای تغییر کرده که آمریکا باید بیشتر از ابزارهای خود برای حل مشکلات تحمیل شده بر تنگه هرمز استفاده کند.
برخی برآوردها نشان میدهد ترامپ ممکن است معتقد باشد که ایران در وضعیت شکنندهای قرار دارد و میتواند تنها با صبر، فشارها را تحمل کند. از سوی دیگر، او احتمالاً بر این باور است که توانسته تا حدودی تنگه هرمز را از “مسیر تاریک” خارج کند و بازار نفت را تحت کنترل نگه دارد. قیمت نفت در شرایط کنونی حدود ۱۰۰ دلار به ازای هر بشکه ممکن است برای ترامپ قابل تحمل باشد.
ترامپ همچنین در حال بررسی دو گزینه دیگر است: اول، اقدامات نظامی برای حمایت از تنگه هرمز و دوم، ممنوع کردن صادرات فرآوردههای نفتی از آمریکا برای کمک به کاهش قیمت سوخت در کشور.### احتمال واکنش نظامی ایران در پی محاصره دریایی
در پی تهدیدات متقابل میان تهران و واشنگتن و عدم وجود توافق مشخص در نیویورک، این پرسش مطرح است که آیا باید آماده دور جدیدی از درگیریها باشیم یا اینکه هنوز فضایی برای دیپلماسی و میانجیگری وجود دارد.
با توجه به ناکامی ابتکار دیپلماتیک ایران در مجمع عمومی سازمان ملل، به نظر میرسد که زمان بیشتری برای شکلگیری یک طرح جدید دیپلماتیک مورد نیاز است. این طرح باید شامل عناصر تازهای باشد و تحولات اخیر نیز در آن لحاظ شود.
احتمال دیگری نیز وجود دارد که هر گونه اقدام به بعد از انتخابات میاندورهای ایالات متحده موکول شود، به ویژه اینکه به نظر میرسد ترامپ در حال حاضر با چالشهایی روبرو است که عبور از آنها دشوار است. به طور کلی، دولتهای آمریکا در زمان انتخابات تمایلی به انجام اقدامات ریسکپذیر ندارند.
در خصوص دور جدیدی از جنگ، بعید به نظر میرسد که ترامپ به دنبال آغاز یک جنگ تمامعیار باشد. جنگی که با حملات هوایی بدون حضور نیروهای زمینی همراه باشد، تنها میتواند موجب ویرانی و تلفات انسانی شود، و به سختی میتواند سیستم سیاسی یک کشور بزرگ مانند ایران را هدف قرار دهد.
از سوی دیگر، بایستی دو احتمال را در نظر داشت: نخست اینکه ادامه محاصره دریایی ممکن است ایران را به واکنش نظامی وادارد و دوم اینکه ترامپ ممکن است به فکر انجام اقداماتی علیه تاسیسات هستهای ایران باشد.
### کاهش اهمیت تنگه هرمز به عنوان اهرم مذاکرات
ایران پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز را در ازای کاهش فشار نظامی و رفع محاصره مطرح کرده است. اما سوال این است که آیا این اهرم همچنان قدرت بازدارندگی خود را حفظ کرده است یا خیر.
آمریکا اخیراً اقداماتی برای تسهیل صادرات نفت از آبهای عمان انجام داده و برخی منابع به عبور حدود ۱۰ تا ۱۳.۵ میلیون بشکه نفت از تنگه اشاره کردهاند. همچنین، ادعا شده که مشکلات تاسیسات نفتی عربستان نیز برطرف شده است.
نوسان قیمت نفت در حدود ۱۰۰ دلار به نظر میرسد بیشتر ناشی از ریسکهای موجود در بازار باشد و نه ناشی از کمبود واقعی نفت. با این حال، اگر بخشی از این اطلاعات صحیح باشد، به همان نسبت از قدرت اهرم تنگه هرمز در مذاکرات کاسته میشود، احتمالی که ممکن است یکی از دلایل رد طرح ایران توسط ترامپ باشد.### ملاقات رئیسجمهور ایران و اوباما در زمان اوج برجام امکانپذیر نشد/ کمبود امتیاز برای ترامپ در طرح ایران
سفر اخیر پزشکیان به نیویورک به پایان رسید بدون اینکه گزارشی از دیدار مستقیم با رئیسجمهور آمریکا یا توافقی میان تهران و واشنگتن منتشر شود. در عین حال، مذاکرات غیرمستقیم از طریق میانجیها ادامه دارد. این وضعیت موجب پرسش درباره موفقیت یا ناکامی این سفر از منظر دیپلماسی ایران شده است.
به گفته کارشناسان، ملاقات پزشکیان و ترامپ از ابتدا دور از انتظار بود. حتی در زمان اوج برجام نیز امکان دیدار رئیسجمهور ایران با اوباما وجود نداشت و تنها یک تماس تلفنی کوتاه به یادگار مانده است. با این حال، با عدم تحقق موفقیت از فرصتی که بهطور موقت پیش آمد، میتوان استدلال کرد که طرح ایران از زمان اعلام آن توسط سردار دکتر رضایی، شانس چندانی برای موفقیت نداشت و امتیازات کمی برای ترامپ در نظر گرفته شده بود.
بهعلت این شرایط، سفر پزشکیان نباید به عنوان یک ناکامی تلقی شود؛ زیرا انتظارات از این سفر باید فراتر از دستیابی به توافق با آمریکا باشد. تماسهای میان ایران و آمریکا همواره برقرار بوده و نیازی به استفاده از نشست مجمع عمومی برای این همفکری وجود ندارد.
سفرهای سالانه پزشکیان، مشابه دیگر رهبران جهانی، فرصتی برای بهرهبرداری از امکانات حواشی مجمع عمومی، مانند ملاقات با مقامات دیگر و برقراری ارتباط با اندیشکدههاست. این شرایط بهویژه برای ایران که از سوی آمریکا تحت فشار و تحریم است، حائز اهمیت است.
### احتمال تداوم تنشها و چالشهای جدید
اگر آمریکا به فشار نظامی و اقتصادی خود ادامه دهد و ایران بر شروط خود در مذاکرات پافشاری نماید، دو گزینه برای آینده محتمل است: یکی از آنها ادامه فشار اقتصادی و محاصره دریایی آمریکا علیه ایران است که به معنای اعلام جنگ است و گزینه دیگر، احتمالی برای آغاز یک جنگ تمامعیار خواهد بود.
با این حال، بسیاری بر این باورند که ترامپ به دنبال وقوع یک جنگ دیگر نیست و این ممکن است برخی مقامات ایران را به این نتیجه برساند که برای خروج از بنبست فعلی، اقدام نظامی لازم است.
این دیدگاه بهخودیخود خطرناک به نظر میرسد و شرایط کنونی باید با دقت مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود چه اقداماتی میتوانند دو طرف را به میز مذاکره بازگردانند. در این بستر، مسائل داخلی آمریکا بهندرت بر تصمیمات رئیسجمهور در سیاست خارجی تأثیرگذار بوده و سیاست خارجی بهطور معمول تحت کنترل رئیسجمهور قرار دارد. بر این اساس، نکات حقوقی و سیاسی در این زمینه بسیار پیچیده هستند.
