**الهه جعفرزاده:** در آستانه سومین سالگرد زمینلرزههای ویرانگر شش فوریه ۲۰۲۳ در جنوب ترکیه، بازخوانی این تجربه تنها به یادآوری یک فاجعه طبیعی محدود نمیشود. این یادآوری تلاش برای درک ارتباطات میان علم زلزلهشناسی، تلفات انسانی، کیفیت ساختوساز و روابط بینالملل است.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، در مصاحبهای با خبرآنلاین، به آمارهای جهانی و داخلی اشاره کرده و به مرور بزرگترین زمینلرزههای تاریخ میپردازد. او بیان میکند که «به مناسبت سومین سالگرد زمینلرزههای ۶ فوریه ۲۰۲۳ با بزرگاهای ۷.۸ و ۷.۵، مرور درسهای حاصل از این حوادث ضروری است.»
**چند نکته از این گفتوگو:**
در سال گذشته، در سراسر جهان حدود ۱۷۵۰۰ زمینلرزه با بزرگای بیش از ۴ ثبت شده است که به صورت میانگین ۴۸ مورد در روز میباشد. از این تعداد، ۱۲ زمینلرزه بزرگای بیش از ۷ داشتند.
در ایران، در همین دوره زمانی ۱۸۵ زمینلرزه با بزرگای بیشتر از ۴ ثبت گردید که از این میان ۱۲ مورد بزرگای بیش از ۵ و هیچکدام بزرگای بیش از ۶ نداشتند.
نرخ رخدادهای زلزله با بزرگای بالای ۵ در دهه اخیر به ۱۹۵ زمینلرزه منحصر میشود، که تنها یک مورد آن (زلزله ازگله سرپل ذهاب با بزرگای ۷.۳ در سال ۱۳۹۶) بزرگای بیش از ۷ را تجربه کرده است.
پرتلفاتترین زمینلرزه تاریخ معاصر ایران در پنجم دی ماه ۱۳۲ زلزله بم ۲۰۰۳ بوده که با بزرگای ۶.۵ و در عمق ۸.۵ کیلومتر، به مدت دوازده دقیقه به وقوع پیوست.
این زلزله منجر به تلفات ۲۶ هزار و ۲۷۱ نفر و مجروح شدن بیش از ۳۰ هزار نفر شد. همچنین حدود ۷۵ هزار نفر بیخانمان شدند و بیش از ۸۵ درصد ساختمانهای بم تخریب گردید. ارگ تاریخی بم نیز بین ۶۰ تا ۹۰ درصد آسیب دید.
عوامل تاثیرگذار بر تلفات زیاد زلزله بم شامل وقوع آن در ساعتهای اولیه صبح، استفاده از مصالح غیراستاندارد در ساختوساز و نزدیکی کانون زلزله به شهر ۱۰۰ هزار نفری بم بود که باعث انتقال مستقیم انرژی زلزله به سطح زمین شد.
پس از زلزله، واکنشهای بینالمللی گستردهای صورت گرفت و بیش از ۶۰ کشور کمکهای بشردوستانه و تیمهای امداد و نجات به طرف منطقه ارسال کردند. یونسکو نیز بلافاصله برنامهای برای حفاظت و مرمت ارگ بم را آغاز کرد که چندین سال به طول انجامید.### کمکهای بشردوستانه آمریکا به ایران در پی زلزلهها
از جمله معدود اقدامات بشردوستانه ایالات متحده در ایران، کمکرسانی پس از زلزلهها به ویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷ بوده است.
#### نقش تحریمها در کمکهای بشردوستانه
تحریمهای شدید آمریکا علیه ایران به رغم داشتن معافیتهایی برای حوزههای بشردوستانه مانند غذا و دارو، از سالها پیش موجب ایجاد موانع در ارسال این کمکها شده است. بانکها و کمپانیها به دلیل نگرانی از جریمههای احتمالی، معمولاً با احتیاط عمل میکنند که این موضوع، تأثیر منفی بر جریان این کالاها داشته است.
#### تأثیر زلزله منجیل بر روابط دو کشور
زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل با بزرگای ۷.۳ موجب شد که دولت بوش پدر پیشنهاد کمکهای بشردوستانه به ایران را مطرح کند. در ابتدا ایران از پذیرش این کمکها خودداری کرد، اما پس از مدتی برخی از کمکهای ارسال شده از طریق صلیب سرخ را پذیرفت. این واقعه به عنوان یکی از نخستین تعاملات دو کشور در زمینه کمک به سوانح طبیعی پس از انقلاب شناخته میشود.
#### زلزله بم ۱۳۸۲ و تغییرات جدید
پس از زلزله بم در سال ۱۳۸۲، آمریکا اقدام به ارسال کمکهای بیشتری کرد و تعدادی از تحریمها را به طور موقت کاهش داد. تیمهایی از صلیب سرخ و کارشناسان مربوطه به ایران اعزام شدند و هیئتی از کنگره ایالات متحده نیز از بم بازدید کردند. این دوره به نوعی نشانهای از بهبود دیپلماتیک موقتی بر مبنای جنبههای بشردوستانه بود.
#### مفهوم «دیپلماسی زلزله»
«دیپلماسی زلزله» یکی از ابعاد مهم روابط بینالملل است که به دنبال ارائه کمکهای بشردوستانه در زمان بحرانهای طبیعی ایجاد میشود. این رویکرد باعث میشود که فیمابین خصومتهای سیاسی، راههایی برای ارتباط باز شود و در برخی مواقع به تقویت روابط بین کشورها منجر گردد. تجربه زلزله بم در سال ۲۰۰۳، نمونهای از این تعامل مثبت بود.
#### مثالهای جهانی از «دیپلماسی زلزله»
زلزله ۸ اکتبر ۲۰۰۵ در پاکستان سبب شد که ایالات متحده با فراهم کردن کمکهای مالی و اعزام نیروی نظامی، به بهبود روابط خود با پاکستان کمک کند. این رویداد یک و با اثر مثبت بر افکار عمومی داشت.
#### زلزلههای ۶ فوریه ۲۰۲۳ در ترکیه و سوریه
در زلزلههای اخیر در ترکیه و سوریه، ایالات متحده اقدام به وعده کمک مالی ۱۰۰ میلیون دلاری کرد و گروههای امدادی را به منطقه اعزام نمود. در مورد سوریه، کمکهای بشردوستانه از طریق سازمانهای غیردولتی به بیش از ۲۰۰ میلیون دلار رسید، بدون اینکه تقویت رژیم اسد مورد نظر باشد. برخی از تحریمها نیز به طور موقت کاهش یافت، در حالی که موضع سیاسی پایدار باقی ماند.### بررسی بزرگترین و مرگبارترین زلزلههای تاریخی
#### محرکهای دیپلماسی انسانی در مواقع بحران
محرکهای اصلی در دیپلماسی بشردوستانه عمدتاً برای نجات جان انسانها و کاهش آلام ناشی از فجایع طبیعی هستند. همچنین، جلوگیری از فروپاشی دولتها و مهاجرتهای گسترده، یا ناآرامیهای مدنی ناشی از بلایای طبیعی در مناطق بحرانی، از دیگر اهداف این دیپلماسی به شمار میآید. بهعلاوه، پوشش گسترده رسانهای نیز بر فشار عمومی به دولتها برای اقدام مؤثر تأثیرگذار است.
#### قویترین زمینلرزه قارهای در تاریخ معاصر
در تاریخ معاصر، بزرگترین زلزله ثبتشده در خشکی به تاریخ ۲۵ آگوست ۱۹۵۰ تعلق دارد. این زلزله با بزرگای ۸.۶ در مرز هند و تبت رخ داد و حدود ۴۸۰۰ کشته بر جای گذاشت.
#### مرگبارترین زلزله تاریخ بشر
زلزلهای که در ۲۳ ژانویه ۱۵۵۶ در شانزی چین روی داد، بهعنوان مرگبارترین زلزله تاریخ ثبت شده است. این حادثه که به نام «زلزله بزرگ جیاجینگ» شناخته میشود، در دوره سلطنت شاه طهماسب صفوی، به تلفات حدود ۸۳۰ هزار نفر منجر شد.
#### ابعاد و پیامدهای زلزله شانزی ۱۵۵۶
این زلزله ویرانگر در نزدیکی رودخانه وی و شهرهای اطراف به وقوع پیوست و تأثیرات گستردهای در مناطق وسیعی داشت. تخریب ساختمانها و از دست رفتن بیش از نیمی از جمعیت در برخی مناطق، همچون ۶۰ درصد، از پیامدهای شدید این حادثه بود. عوامل طبیعی نظیر زمینلغزشها و آتشسوزیهای پس از زلزله، ویرانی را تا فاصله ۵۰۰ کیلومتری گسترش داد و ۱۰ استان پرجمعیت را تحت تأثیر قرار داد.
#### برآورد دوره بازگشت زمینلرزهها
تحقیقات تاریخی نشان میدهد که در کاتالوگ لرزهای ۳۰۰۰ ساله چین، هیچ زلزلهای مشابه با ابعاد و موقعیت زلزله ۱۵۵۶ قابل مشاهده نیست. نرخ لغزش گسلهای منطقه بسیار کم است و پیشبینی میشود، برای ایجاد زلزلهای با بزرگای مشابه، قرنها یا حتی هزارهها نیاز باشد. میانگین دوره بازگشت چنین زلزلههایی در حدود ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال تخمین زده میشود.
