**غزال زیاری** – در هر جنگی که در نقاط مختلف جهان اتفاق میافتد، نخستین موضوع نگرانی، جان افراد غیرنظامی و بیگناه است. با توجه به پیشرفتهای سریع در طراحی و تولید سلاحها، ابزارهای جنگی هر ساله به مراتب مرگبارتر میشوند و این انتظار وجود دارد که حداقل غیرنظامیان در امان بمانند.
سازمانهای بینالمللی و موسسات بشردوستانه نیز قوانینی برای استفاده از تسلیحات تعیین کردهاند، با هدف ایجاد توازن بین نیازهای نظامی و الزامات انسانی. این قوانین شامل محدودیتهای جدی درباره انتخاب نوع سلاحهای جنگی میشود. این ممنوعیتها عمدتاً ناشی از دو اصل اساسی هستند:
1. منع استفاده از تسلیحاتی که باعث ایجاد رنج غیرضروری میشوند.
2. ممنوعیت تسلیحاتی که بهطور کور و بیرویه عمل میکنند.
**اعمال محدودیت برای استفاده از تسلیحات**
این محدودیتها به دوران نیمه دوم قرن نوزدهم برمیگردد و بیانیه سنپترزبورگ در سال ۱۸۶۸ به عنوان نقطه عطف آن شناخته میشود. در این بیانیه، تأکید شد که هدف مشروع جنگ تنها آسیب به نیروهای نظامی دشمن است.
این اصول بعدها در کنوانسیونهای ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ لاهه گسترش یافت که استفاده از گازها، سلاحهای سمی و گلولههای منبسط شونده را ممنوع اعلام کرد.
در این راستا، قوانین مربوط به تسلیحات ممنوعه در جنگها به شرح زیر است:
### ۱. تسلیحات کشتارجمعی (WMD): ممنوعیت مطلق
تسلیحات شیمیایی، بیولوژیک و هستهای به دلیل آثار ویرانگر و غیرقابل کنترل، در صدر لیست ممنوعه قرار دارند:
– **سلاحهای بیولوژیک و شیمیایی**: کنوانسیونهای BWC (۱۹۷۲) و CWC (۱۹۹۳) تولید و استفاده از این سلاحها را ممنوع کردهاند. سلاحهای بیولوژیک معمولاً شامل موجودات زنده یا سموم بیولوژیکی مانند باکتری سیاهزخم هستند. آنها میتوانند به سرعت در جمعیتها انتشار یابند و زیرساختهای اقتصادی و بهداشتی را مورد تهدید قرار دهند.
– **سلاحهای شیمیایی**: این سلاحها با استفاده از واکنشهای بیوشیمیایی عمل میکنند، مانند عوامل اعصاب که شامل ترکیبات فسفره هستند و عملکرد آنها منجر به تشنج و مرگ میشود. هدف این سلاحها از بین بردن نیروی انسانی در مناطق وسیع میباشد.
– **تسلیحات هستهای**: رغم تصویب معاهده TPNW در سال ۲۰۱۷، کشورهای دارای سلاح هستهای هنوز به آن نپیوستهاند. نگرانیها در مورد رقابت تسلیحاتی با کاهش آستانه تهدیدات هستهای در درگیریهای منطقهای به شدت افزایش یافته است.
قدرت این سلاحها بر پایه فرآیند «شکافت هستهای» استوار است که انرژی قابل توجهی آزاد میکند و معمولاً هدف آن، تخریب مناطقی بزرگ از زمین است.**موج انفجار و پیامدهای ترسناک آن در میدان جنگ**
موج انفجار، تابش حرارتی و باران رادیواکتیو، اثراتی هستند که بعد از انفجار بمبهای اتمی ایجاد میشوند و شامل تخریب فیزیکی، تبخیر مواد و تشعشعات خطرناک میباشند. این پدیدهها خاک و آب را برای سالها آلوده و غیرقابل سکونت میکنند.
**تأثیر ویرانگر مینهای زمینی و مهمات خوشهای**
پس از پایان جنگها، برخی تسلیحات به مینهای غیرعملی تبدیل میشوند که خطرات جدی دارند. مهمات خوشهای، که بهوسیله کنوانسیون ۲۰۰۸ ممنوع شدهاند، هنوز قربانیان زیادی برجای میگذارد، بهویژه در مناطق جنگی مثل اوکراین و سوریه. این سلاحها از یک بمب مادر تشکیل شده و شامل تعداد زیادی ریزمهمات هستند که هنگام انفجار، بهطور تصادفی پرتاب میشوند و بهسرعت ویرانیهای زیادی ایجاد میکنند.
بدنه این ریزمهمات معمولاً از فولاد یا تنگستن ساخته میشود و با مواد منفجرهای چون RDX و TNT پر شده است. عملکرد این سلاحها منجر به ایجاد ترکشهای مرگبار میشود که در شعاع بزرگی از بین میرود. مشکل کلیدی این سلاحها عدم انفجار بخشی از ریزمهماتهاست که آنها را به مینهای زمینی خطرناک تبدیل میکند.
**فسفر سفید و بمبهای آتشزا**
فسفر سفید یکی دیگر از سلاحهای بحثبرانگیز است که با خصوصیات شیمیایی خاص خود، بهسرعت با اکسیژن واکنش میدهد. این ماده غالباً در عملیاتهای نظامی برای نشانهگذاری یا ایجاد پرده دود بهکار میرود، اما استفاده از آن در مناطق پرجمعیت میتواند تبعات وحشتناکی داشته باشد. برخی ارتشها، از جمله ارتش اسرائیل، از این سلاحها بهمنظور ایجاد رعب و وحشت در مناطق غیرنظامی استفاده کردهاند، عملی که توسط نهادهای حقوق بشری بهعنوان جنایت جنگی ارزیابی شده است.
این ماده با سوختن در بافتهای بدن آسیبهای جدی وارد کرده و میتواند منجر به نارساییهای حاد کبد، کلیه و قلب گردد.
**بمبهای ترموباریک: ویرانی در فضاهای محدود**
بمبهای ترموباریک که با پخش سوخت و انفجار آن عمل میکنند، با مکیدن اکسیژن محیط یک موج فشار طاقتفرسا ایجاد میکنند. این سلاحها قادر به ایجاد ویرانیهایی شدید هستند که بهویژه در محیطهای بسته تاثیرات مخربی دارند.### بررسی استفاده از تسلیحات ویژه در جنگها
در حالی که معاهدهای مشخص برای ممنوعیت تسلیحات خاص وجود ندارد، استفاده از این نوع تسلیحات در مناطق شهری اوکراین و تونلهای غزه به دلیل نقض اصل تناسب جنگ و وارد نمودن رنجهای غیرضروری، به شدت محکوم شده است.
**بمبهای ترموباریک**، که به بمبهای خلأ یا گرمافشاری نیز شناخته میشوند، به عنوان یکی از پیچیدهترین سلاحهای غیرهستهای شناخته میشوند. برخلاف بمبهای معمولی که ترکیبی از سوخت و اکسیدکننده را شامل میشوند، این بمبها تقریباً ۱۰۰٪ از سوخت خالص تشکیل شده و برای ایجاد انفجار از اکسیژن محیط استفاده میکنند. عملکرد آنها در دو مرحله انجام میشود: ابتدا، یک خرج کوچک، ابری از سوخت (معمولاً به صورت پودر فلزاتی نظیر آلومینیوم یا مایعات هیدروکربنی) را در فضا پخش میکند. سپس، این ابر مشتعل شده و یک گوی آتشین بزرگ تولید میکند.
عامل اصلی مرگبار این بمبها، ایجاد یک موج فشار مثبت طولانی و سپس یک موج مکش قوی است. در نتیجه، تمام اکسیژن محیط سوزانده شده و فشار موج به داخل سنگرها و تونلها نفوذ میکند. این فشار موجب آسیب به بافتهای نرم بدن از جمله ریهها و دیگر اندامها میشود.
این نوع تسلیحات غالباً به منظور نابودی نیروهایی که در فضاهای بسته مستقر شدهاند، مورد استفاده قرار میگیرند و به دلیل تخریب قابل توجه، استفاده از آنها در مناطق مسکونی مورد انتقاد است.
#### تسلیحات خودمختار (LAWS)
ظهور «رباتهای قاتل» که بدون نیاز به مداخله مستقیم انسان عمل میکنند، به عنوان تحولی جدید در عرصه جنگافزارها مطرح گردیده است. این نسل از سلاحها بر پایه هوش مصنوعی و بینایی ماشین کار میکنند، به گونهای که مواد منفجره تنها ابزار محسوب میشوند و تصمیمگیریها از سوی «مغز الکترونیکی» انجام میگیرد.
**ریز پهپادهای گروهی** از جمله نوآوریهای جدید هستند که توانایی هماهنگی خودمختار و حمله به اهداف را دارند. این پهپادها دارای ساختار سبک، موتورهای الکتریکی یا سوختی و واحد پردازش مرکزی هستند. آنها قادرند بدون دستور مستقیم انسان، هدف را شناسایی کرده و به آن حمله کنند.
این پهپادهای انتحاری به دلیل مزایای خود، توانایی عبور از لایههای پدافندی و دقت در هدفگیری، میتوانند اثرات مخرب زیادی بر روی تجهیزات نظامی و زیرساختهای استراتژیک بگذارند. با استفاده از الگوریتمهای تحلیلی، این سلاحها میتوانند اهداف خاص را بدون نیاز به دخالت انسان منهدم کنند.
**اورانیوم ضعیفشده** نیز به عنوان مهمات ضدزره در دنیای جنگ مدرن مورد توجه قرار گرفته است. این نوع مهمات، حاصل فرآیند غنیسازی اورانیوم است که با ویژگیهای خاص خود، به عنوان سلاحهای مؤثر در میدان جنگ به کار میروند. اورانیوم-۲۳۸ به عنوان ماده اصلی این سلاحها، دارای چگالی فوقالعاده بالا است و باعث افزایش توان تخریب این پرتابهها میشود.### استفاده از اورانیوم ضعیفشده و اثرات آن بر محیط زیست
دانشمندان و محققان به ویژگیهای خاص اورانیوم ضعیفشده اشاره میکنند که دارای خاصیت «تیزشوندگی آدیاباتیک» است. این ویژگی موجب میشود که زمانی که این ماده به هدف برخورد میکند، درست در لبهها خرد شده و نوک آن تیزتر باقی بماند تا بتواند به عمق نفوذ کند. پس از نفوذ، عامل تخریبی عمده این ماده خاصیت خوداحتراقی آن است؛ به این شکل که ذرات اورانیوم به دلیل اصطکاک بالا با زره یا بدنه تانک، در دماهای بالا مشتعلی ایجاد کرده و محیط داخلی را به منطقهای پر از آتش و گازهای سمی تبدیل میکنند.
هدف اصلی از استفاده از این نوع مهمات، هدف قرار دادن تانکهای سنگین و سنگرهای بتنی است. اما عواقب اصلی پس از انفجار آشکار میشود؛ زیرا ذرات اکسید اورانیوم به فرم غبار در هوا پخش شده و میتوانند برای سلامت انسانها خطرات جدی به همراه داشته باشند. این غبار علاوه بر سمیت شیمیایی، دارای پرتوزهی آلفا است که در صورت استنشاق یا بلع آنها، خطر بروز سرطان ریه، اختلالات خونی و مشکلات در تولد نوزادان معیوب را افزایش میدهد.
### تغییر چهره زمین و اثرات اکوساید
در جنگهای معاصر، پدیدهای به نام «جنگ ترافرمینگ» ظهور کرده که به تخریب سیستماتیک و طولانیمدت اکوسیستمها اشاره دارد. این موضوع شامل تخریب خاک، منابع آب و زیرساختهای زیستمحیطی است و میتواند منطقه را برای نسلهای آینده غیرقابل سکونت سازد.
در سال ۲۰۲۵، اقداماتی برای گنجاندن مفهوم «اکوساید» بهعنوان یک جنایت جنگی در اساسنامه رم انجام شد. اکوساید شامل تأثیرات خطرناک ناشی از استفاده از مواد شیمیایی پایدار مانند عامل نارنجی، فلزات سنگین باقیمانده از مهمات و تخریب زیرساختهای حیاتی است. همچنین، رهاسازی آلایندههای نفتی در محیطزیست و سوزاندن عمدی جنگلها نیز در این دسته قرار میگیرند.
یکی از نتایج اصلی اکوساید، «قطع زنجیره حیات» است؛ به طوری که مواد شیمیایی وارد چرخه غذایی شده و از طریق خاک به گیاهان و سپس به انسان انتقال مییابند. به عنوان مثال، خرابی سدها میتواند منجر به از بین رفتن لایههای حاصلخیز خاک و شور شدن آبهای زیرزمینی شود، که این امر میتواند منطقه را برای چندین نسل غیرقابل سکونت نماید. هدف این نوع حملات، نابود کردن امنیت غذایی و آبی یک کشور است و مثالهایی از این وضعیت شامل مناطق کشاورزی غزه و رودخانههای اوکراین میباشد.
