به گزارش خبردونی به نقل از ایبنا، حسین روحانی صدر، کارشناس ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی و عضو گروه مرجع سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به بررسی سقوط دولت ملی ایران در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سوالهای پیرامون این واقعه پرداخته است. وی با تأکید بر اینکه تحلیلهای تاریخی باید از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرند، به وابستگی تاریخنگاریها به شرایط زمانی و منافع فردی و جمعی اشاره کرد.
در این راستا، مصطفی فاتح، یکی از فعالان صنعت نفت، با نگارش کتابی تحت عنوان «پنجاه سال نفت» به بیان تجارب و مشاهدات خود در این حوزه پرداخته است. او در صفحات ابتدایی کتاب، به محرومیت کارگران صنعت نفت در جنوب ایران پرداخته که کمتر در منابع دیگر به آنها پرداخته شده است. نویسنده همچنین به توجیه علمی و تاریخچه نفت و رقابتهای اقتصادی جهانی میپردازد و به اهمیت نفت در خاورمیانه بهطور مفصل اشاره میکند.
فاتح در قسمتهای دیگر کتاب به انرژی اتمی، تولید انرژی و آینده انرژی خورشیدی نیز میپردازد و با تجزیه و تحلیل تاریخ نفت ایران، از امتیاز دارسی گرفته تا تحولات پس از جنگ جهانی دوم، به بررسی روابط ایران با قدرتهای جهانی و تأثیرات آن بر صنعت نفت ایران میپردازد.
این نویسنده به تحلیل نقاط قوت و ضعف سیاستهای انگلیس و شوروی در رابطه با نفت ایران نیز پرداخته و وقایع تاریخی را بهصورت بیطرفانه مورد بررسی قرار میدهد. وی به چالشهای حقوقی و اقتصادی موجود در صنعت نفت و همچنین به نقش عواملی چون سوءمدیریت و بیاعتمادی مقامات نفتی در بروز بحرانها اشاره میکند.
کتاب فاتح مهمترین موضوعاتی را که منجر به نهضت ملی شده و آرمانهای مشروطهخواهی ایران را در بر میگیرد، تحلیل میکند و تأکید دارد که این آرمانها در دوران جنگ جهانی دوم بیش از پیش مورد توجه قرار گرفتند و سرانجام به تحقق ملی شدن نفت انجامید.به گفته یکی از تحلیلگران، گردانندگان نهضت ملی ایران، علیرغم اینکه از نخبگان و افراد تحصیلکرده بودند، به پیامدهای تصمیمات خود توجه نکردند. او افزود که بسیاری از فعالیتهای آنان از احساسات نشأت میگرفت و فاقد انضباط اداری و اجرایی بود. این تحلیلگر بر این باور است که هرچند مذاکرهکنندگان ایرانی با طرفهای بریتانیایی با شهامت و اعتماد به نفس عمل میکردند، اما از توازن قدرتهای بزرگ و بیتوجهی به این حرکت آگاه نبودند.
وی همچنین خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس و اخراج نیروهای غیربومی را یکی از اشتباهات دولت ملی دانسته و بر این نکته تأکید میکند که کمبود متخصص، عدم همکاری شرکتهای بیطرف و ورود ایران به چالشهای بینالمللی بینتیجه، از عوامل مهم این شکست بود.
او تأکید کرد که تلاش برای رقابت میان بلوکهای شرق و غرب توسط گردانندگان جبهه ملی، به نوعی سرگرمی تلقی میشود و تسلط قدرتهای بزرگ بر منافع جهانی را عامل اصلی به همریختگی روابط دولتملت دانست. به عقیده او، رفتار و انتقادات موجود در آن زمان محصول شخصیتپرستی حاکم بر صحنه سیاسی بود و تلاشهای ایران برای ورود به شورای امنیت و دادگاه لاهه تنها به سردرگمی منجر شد.
کتاب «پنجاه سال نفت ایران» به دو جلد تقسیم میشود که جلد اول در سال ۱۳۳۵ و جلد دوم در سال ۱۳۳۷ منتشر گردید و پس از دستگیری مصطفی فاتح، به دستور محمدرضا شاه مصادره شد. در یک سخنرانی در سال ۱۳۴۳، شاه، اقدام به ترور حسنعلی منصور را ناشی از دخالت خارجیها خواند و مصطفی فاتح را به عنوان عامل انگلیسیها معرفی کرد.
مصطفی فاتح، که در دهه پنجاه بیشتر وقت خود را در لندن میگذرانید، بهطور علنی مخالف محمدرضا شاه بود و میگفت که او دچار خودبزرگبینی است. وی در آستانه انقلاب اسلامی به سقوط قریبالوقوع شاه ابراز خوشحالی کرد. فوت او در شهریور ۱۳۵۷، از تماشا کردن سرنوشت شاه محرومش کرد. آثار باقیمانده از او شامل کتابهایی چون «پنجاه سال نفت ایران» و «پول و بانکداری» است. همچنین وی مقالاتی با نام مستعار «چیره» نیز در مجله آینده منتشر کرده بود.
