به گزارش خبردونی به نقل از فرارو، در سالهای پایانی سلطنت ناصرالدینشاه، بازار تبریز به محلی پر جنبوجوش برای خرید و فروش تبدیل شده بود. در این بازار، علاوه بر دادوستد، اخبار رد و بدل میشد و بحثهای صنفی درباره قیمت و تجارت صورت میگرفت. همچنین، اعتراضهای شهری از حجرهها و سراها آغاز و به خیابانها کشیده میشد. بازار در این دوره از تاریخ قاجار یکی از مراکز اساسی قدرت اجتماعی در شهرها بود و تبریز بهعنوان مرکز سیاسی آذربایجان، جایگاه خاصی داشت.
اگرچه زنان در بسیاری از عرصههای رسمی جامعه آن زمان سهمی نداشتند، اما آنها بهکلی از مناسبات اقتصادی و اجتماعی محیط خود دور نبودند. زنان طبقات پایین جامعه در حوزههای مختلفی مانند کشاورزی، قالیبافی و فروشندگی فعال بودند و پژوهشها نشان میدهد که آنها در اعتراضهای مردمی، بهویژه در زمینه تأمین غذای خانواده، نقش مهمی ایفا کردند.
در میان این زنان، نام «زینب پاشا» در تاریخ تبریز بهخاطر ارتباطش با بازار و اعتراضهای اجتماعی بهویژه در برابر امتیاز تنباکو بهخوبی شناخته شده است.
زندگی شخصی زینب اطلاعات زیادی در دسترس نیست. در مورد تاریخ تولد، خانواده و سرنوشت او روایات متعددی وجود دارد اما مدارک نشان میدهد که او از اقشار پایین جامعه و در سالهای پایانی قرن نوزدهم در چندین اعتراض شهری فعال بود.
**نقش زینب پاشا در اعتراض به امتیاز تنباکو**
برای درک اهمیت زینب پاشا، باید به سال ۱۸۹۰ و واگذاری امتیاز انحصاری تنباکو به یک شرکت بریتانیایی بازگردیم. این امتیاز به معنای آسیب به منافع هزاران کشاورز، فروشنده و تاجر ایرانی بود و سبب بروز اعتراضات گستردهای در سراسر کشور، بهویژه در تبریز شد. بهدنبال این رویداد، بازار تبریز تعطیل و تعدادی از بازاریان نیز به صف معترضان پیوستند. در همین حین، زینب پاشا به عنوان یکی از رهبران زن این اعتراضات ظاهر شد.
به همین دلیل، گروهی از زنان به رهبری او به بازار رفته و مانع از بازگشایی مغازهها شدند. برخی روایتها بیان میکنند که این زنان مسلح بوده و برای تسهیل حرکت، چادرهای خود را به کمر بسته بودند. این رویداد نشاندهنده نقش زنان در فضای سیاسی و اعتراضی آن دوره است.
**زنان و بحران نان**
زینب پاشا همچنین بهخاطر نقش خود در بحران نان در تاریخ شناخته میشود. در دهههای پایانی سلطنت قاجار، مشکلاتی چون گرانفروشی و کمبود نان جامعه ایرانی را تحت تأثیر قرار داده بود. اختلالهای بازار غلات و خشکسالی منجر به افزایش نارضایتیها شده و مردم به ویژه زنان به سبب تأثیر مستقیم این مشکلات بر زندگی روزمره خود، به اعتراض پرداختند. این زنان در برخی از شورشها در خط مقدم قرار داشتند و زینب پاشا در این شرایط به شناسایی انبارهای غلات و حمله به آنها اقدام کرد.**تقسیم غله توسط زینب پاشا در تبریز**
تقسیم غله میان مردم گرسنه یکی از اقدامات زینب پاشا است که در منابع تاریخی متاخر مورد اشاره قرار گرفته است. برخی به حمله به انبار نظامالعلما در مرداد ۱۲۷۷ اشاره دارند، اما جزئیات این وقایع، از جمله تعداد زنان همراه زینب، تعداد انبارها و میزان غله توزیعشده، در روایتها متفاوت است.
**نقش زینب پاشا در معترضان تبریزی**
یکی از جملات مشهور نقل شده از زینب پاشا به زمانی برمیگردد که او به مردانی که در برابر فشار حکومت تسلیم شده بودند، گفت: “اگر جرأت مقابله با ستمگران ندارید، چادر زنان را سر کنید و به خانه بروید.” اگرچه این جمله از طریق روایتها و نوشتههای بعدی به ما رسیده، صحت آن بهدرستی تأیید نشده است.
**جمع زنان مسلح تبریز**
تعداد زنانی که در کنار زینب پاشا قرار دارند، بهطور دقیق مشخص نیست. برخی منابع از ۴۰ زن و دیگران از هزاران زن در اعتراضات آن دوره نام میبرند. اما در کنار زینب، نام زنانی چون نایب کلثوم و یوزباشی خاور نیز به چشم میخورد که بخشی از جمع معترضان تبریزی بودهاند. این نشان میدهد که زینب پاشا در واقع یکی از چهرههای شناختهشده و تأثیرگذار در جنبشهای زنان آن زمان بود.
**تصویر نمادین زینب پاشا**
تصاویر ارائهشده از زینب پاشا منحصراً از روایتهای متاخر آمده است. در برخی منابع، او بهعنوان زنی نیرومند توصیف شده که چادرش را به کمر بسته تا بتواند در جمعیت حرکت کند و در بازار فعالیت کند. با این حال، مشخص نیست که این توصیفها تا چه حد به واقعیتهای تاریخی نزدیک است.
**زینب پاشا در تاریخنگاری**
عبدالحسین ناهیدیآذر یکی از نخستین پژوهشگران بود که تلاش کرد تا روایات مبارزات زینب پاشا را بهطور منسجمتر جمعآوری کند. در کتاب “زنان ایران در جنبش مشروطه”، او نقش زینب را در تبریز بررسی کرده است. در سالهای اخیر، زینب پاشا در پژوهشهای دانشگاهی درباره عامل زنان در شهرهای ایران قرن نوزدهم دوباره به کانون توجه برگشته است.
**پایان مبهم زندگی زینب پاشا**
برای سالهای پایانی زندگی زینب پاشا روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی منبعها از زندگی او بعد از نتایج جنبش مشروطه صحبت کرده و به بیخبری از سرنوشت او اشاره میکنند.زینب پاشا، شخصیتی که در تاریخ معاصر ایران به کربلا سفر کرد، در مسیر خود با ماموران عثمانی دچار درگیری شد. اما درباره زمان و شیوه فوت او، اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. ابهام در پایان زندگی او موجب شکلگیری تصوری افسانهای از او شده است.
به جای پر کردن شکافهای تاریخی با داستانهای قطعی، ممکن است بهتر باشد به همان کمبودها احترام بگذاریم. زینب پاشا در دورهای ظهور میکند که اسناد مربوط به زنان کمتر از مردان موجود است. نام او در زمینههایی چون بازار تبریز، جنبش تنباکو و بحران نان به یادگار مانده است و پژوهشگران کوشیدهاند تا این تکههای ناپیوسته را به هم متصل کنند.
این شخصیت نه تنها نمیتواند صرفاً به روایتهای عامیانه تقلیل یابد، بلکه ابهامهای موجود درباره او نیز نمیتواند سبب نادیده گرفتن نامش شود. با اطمینان میتوان گفت که زنان در تبریز اواخر دوره قاجار در جنبشهای اجتماعی فعال بودند و نام زینب پاشا به یکی از نمادهای برجسته این حضور بدل شده است؛ زنی که در حافظه تاریخی شهر، میان بازار، نان، تنباکو و اعتراض درخشش دارد و در میانه شکافهای تاریخی و روایات یادآوری شده نسلها قرار دارد.
