کتاب «پوشاک در دوره فاطمیان» نوشته امیر نیما الهی به تازگی توسط موسسه پژوهشی میراث مکتوب منتشر شده است. این کتاب به بررسی پوشاک و منسوجات در دوران خلافت فاطمیان (۲۹۷ تا ۵۶۷ هجری قمری) میپردازد و نشان میدهد که این Items تنها نماد زیبایی و مهارتهای فنی نبودند، بلکه بازتابی از ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن زمان نیز به شمار میرفتند. در این اثر، نویسنده با تحلیل متون تاریخی و اسناد جنیزه قاهره سعی در روشنسازی ارتباط پوشاک با بسترهای تاریخی دوره فاطمی دارد.
بررسیها شامل سه بعد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی هستند که نشان میدهند اصلاحات اقتصادی فاطمیان به رشد صنعت نساجی کمک کرده است. از لحاظ اجتماعی، آنها از نظام خلعت برای برقراری ارتباط با اقشار مختلف جامعه استفاده میکردند و در بعد سیاسی، پوشاک و منسوجات نماد رقابتی با خلافت عباسی بودند. با آغاز جنگهای صلیبی و بحرانهای داخلی، خلافت فاطمی به طرف افول رفت و صنعت نساجی نیز دچار افت شد.
تحقیقات در زمینه هنر اسلامی، بخصوص در سده ۱۹ میلادی، توجه ویژهای را به خود جلب کرده است، اما این حوزه همچنان با چالشهای زیادی مواجه است. برداشتهای ایدئولوژیک و تعصبات ملی بر روی بسیاری از پژوهشها سایه افکنده و در کنار آن برخی پژوهشگران تعریف دقیق و درست از هنر اسلامی را نپذیرفته و تنها بر موضوعات نژادی و ملی گرایی تمرکز کردهاند.
با توجه به این موارد، نیاز به رویکردی علمی و مستند به شواهد تاریخی در تحلیل هنر اسلامی بیشتر احساس میشود. این ضرورت موجب شد تا پژوهش در زمینه هنر نساجی و پوشاک فاطمی به عنوان مرکزی برای بررسی هنر آن دوران انتخاب شود؛ هنری که ارتباط نزدیکی با زمینههای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی داشت. فاطمیان، به عنوان نخستین حکومت مستقل شیعی در جهان اسلام، قاهره را به مرکز هنر و تمدن اسلامی تبدیل کرده و در این دوران، پارچه طراز به عنوان یکی از مهمترین تولیدات نساجی، نقش مهمی در امور سلطنتی ایفا میکرد. مهمترین هدف پژوهش حاضر، شناخت فرم و ساختار این منسوجات و گونهشناسی آن بر مبنای فرم است.
