کتاب «پیدایش یهودیت: سنتهای کهن در چشمانداز معاصر» نوشته کریستین هیز، استاد مطالعات یهودی کلاسیک در دانشگاه ییل، به بررسی تاریخچه شکلگیری یهودیت میپردازد. این اثر که به تحلیل جریانهای تاریخی و فرهنگی مرتبط با یهودیت میپردازد، با ترجمه محمدمهدی سیاهکالی مرادی از سوی نشر نی منتشر شده است.
کریستین هیز، محقق آمریکایی، در رشته مطالعات دینی تخصص دارد و تا سال ۲۰۲۳ بهعنوان استاد ممتاز این رشته در دانشگاه ییل فعالیت کرده است. او در زمینههای مربوط به تلمود و میدراش تحصیلات و پژوهشهایی انجام داده است.
کتاب شامل هفت فصل است که موضوعات متنوعی را شامل میشود: از «پیدایش یهودیت تا ۶۵۰ م» تا «یهودیت در طول اعصار». نویسنده در ابتدا با تساؤل درباره چگونگی شکلگیری و دگرگونی یهودیت در طول تاریخ شروع میکند و سپس نگاهی جامع به فراز و نشیبهای این دین قدیمی از ریشههای پیش از کتاب مقدس تا دورههای مختلف تاریخی نظیر دوران معبد دوم و یهودیت خاخامی ارائه میدهد.
هیز با استفاده از مطالعات جدید و منابع اولیه، نحوه تبدیل روایتها، آیینها و باورهای اسرائیلیان باستان در بستر تحولات سیاسی و فرهنگی خاور نزدیک را توصیف کرده و به تأثیر این سنت دینی بر مسیحیت و اسلام اشاره میکند. این کتاب به دلیل ترجمه دقیق، تفسیر متون مهم و شامل کتابنامه و واژهنامه، به مرجعی مفید برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ ادیان ابراهیمی تبدیل شده است.
بهعلاوه، هیز در این اثر به بررسی آن میپردازد که چگونه یهودیت در دوران باستان به چهار گوشه زمین گسترش یافت و در طول قرون وسطا به شکلی متنوع در نقاط مختلف دنیا ظهور کرد. او بر تلاشهای مستمر یهودیان برای حفظ ایمان و معنای زندگی تأکید دارد و میگوید این تلاشها حتی در شرایط سخت جامعه نیز ادامه یافته است.
نویسنده در نگاه خود به کتاب مقدس، آن را بهعنوان یک کتابخانه متشکل از آثار نویسندگان مختلف از ۱۰۰۰ ق.م تا ۲۰۰ ق.م معرفی میکند، که هر یک به مسائل زمانه خود در پاسخ میدهند. به همین دلیل، کتاب مقدس دارای سبکها و دیدگاههای متنوعی است.
در نهایت، هیز یهودیت را نه تنها بهعنوان یک دین کهن، بلکه بهعنوان سنتی در حال تکامل و واکنش به شرایط اجتماعی و فرهنگی بیان میکند و با استفاده از تحلیلهای تاریخی و متنشناسی، مراحل شکلگیری و تثبیت این باورها و نهادها را مورد بررسی قرار میدهد. زبان کتاب نیز به گونهای نگاشته شده که برای فراتر از محافل دانشگاهی نیز قابل فهم باشد.**تعامل یهودیان با فرهنگهای غالب و تمدن هلنیستی**
کتاب جدیدی در زمینه مطالعات یهودیت به بررسی تنوع روایتها در عهد عتیق پرداخته است. پژوهشگر این اثر، هیز، تأکید میکند که این متن مقدس یک مجموعه همگن نیست و شامل صداها و دیدگاههای گوناگونی درباره مفاهیمی چون عهد، قانون و رابطه انسان با خداست. وی بر این نکته تأکید دارد که این تنوع به واقعیتهای تاریخی و گروهها و سنتهای فکری مختلف، از جمله کاهنان و انبیا، مرتبط است.
این کتاب به بررسی وقایع تاریخی مهمی نظیر تبعید بابل پرداخته و بیان میکند که این دوران موجب بازاندیشی عمیق در باورهای دینی یهودیان شده است. تاثیر این تجربه تاریخی، قرائتهای جدیدی از مفاهیمی چون مسئولیت جمعی و وفاداری به شریعت را به وجود آورد.
بخشی از اثر به دوران معبد دوم و تعامل یهودیان با فرهنگهای غالب، از جمله تمدن هلنیستی، اختصاص دارد. هیز بیان میکند که یهودیت در محیطی فرهنگی و سیاسی رشد یافته و نتایج این تعاملات به ظهور فرقهها و جریانهای مختلف یهودی منجر شده است. اختلافنظرهای عمدهای در زمینه تفسیر قانون و هویت دینی به وجود آمده که نشاندهنده چالشهای یهودیان در مواجهه با فشارهای بیرونی است.
پس از ویرانی معبد دوم در ۷۰ میلادی، تغییرات عمدهای در ساختار یهودیت رخ داد. هیز توضیح میدهد که با از بین رفتن مرکز آیینی، نقش خاخامها و سنتهای تفسیری به طور قابل توجهی افزایش یافت و متونی چون تلمود و میدراش به اساسیترین عناصر زندگی دینی تبدیل شدند. این کتاب نیز ارتباط میان تحولات تاریخی و یهودیت معاصر را بررسی کرده و بیان میکند که بسیاری از چالشهای کنونی، ریشه در این فرآیندهای تاریخی دارند.
**اجازه بازگشت یهودیان توسط کورش به وطن خود**
بر اساس اسناد کتاب مقدس، در سال ۵۳۸ پیش از میلاد، کورش هخامنشی فرمانی صادر کرد که به یهودیان تبعیدی اجازه بازگشت به اورشلیم و ساخت معبدشان داده شد. منشور کورش که به تازگی کشف شده، این ادعا را به نوعی تأیید میکند. بیشتر یهودیان تبعیدی در بابل باقی ماندند و هستهای از جامعه یهودی در شرق را تشکیل دادند، اما بخش دیگری به وطن خود بازگشتند. معبد دوم نهایتاً بین سالهای ۵۲۱ تا ۵۱۵ پیش از میلاد تأسیس شد و بسیاری این رویداد را برآورده شدن پیشگوییهای ارمیای نبی میدانند که اعلام کرده بود تبعید پس از هفتاد سال به پایان میرسد.
در این زمان، تنشهایی میان یهودیانی که در یهودیه مانده بودند و کسانی که بازگشته بودند، شکل گرفت. یهودیان بازگشته که خود را «فرزندان تبعید» مینامیدند، اصطلاحی تحقیرآمیز برای محلیها استفاده میکردند. این دوره شاهد درگیریهایی بر سر هویت یهودی و مرزهای جامعه یهودیه بود.
برخی محققان معتقدند که کورش برای ایجاد ثبات، از استقرار تورات به عنوان قانون یهودیان حمایت کرده است، در حالی که دیگران این رویکرد را موقتی و محلی میدانند. در کتاب مقدس به شخصیتهایی چون عزرا و نحمیا اشاره میشود که برای نظارت بر معبد و استقرار قوانین موسوی از سوی شاهنشاه هخامنشی منصوب شده بودند. عزرا به عنوان فردی متخصص در تورات شناخته میشود که مسئولیتهای مهمی بر عهده داشته و نحمیا به عنوان فرماندار استان، اقداماتی اقتصادی و اجتماعی انجام داده است.
**مضامین ادبیات کتاب مقدس**
محققان در این زمینه نشان دادهاند که نویسندگان مجموعه کتاب مقدس تحت تأثیر شرایط تاریخی و فرهنگی زمان خود بودند و این مضامین به شکلدهی به مفاهیم عمیق مذهبی و فرهنگی یهودیت کمک کرده است.ویراستاران کتاب مقدس با بهرهگیری از میراث ادبی خاور نزدیک، آن را به گونهای تنظیم کردهاند که دیدگاههای خاص اسرائیلیان درباره خدا، جهان و انسان را نمایان سازد. نویسندگان این متن تاریخی، تصویر جدیدی از اسرائیلیان باستان ارائه میدهند که نشان میدهد جدایی آنان از چندگانهپرستی تنها به تعداد خدایان محدود نمیشود، بلکه در ماهیت آنها نیز تفاوتهای بنیادینی وجود دارد. خداوندی که در کتاب مقدس وصف شده، نه در طبیعت، بلکه از طریق تاریخ و رویدادهای تاریخی و روابط خاص با انسان تجلی مییابد. در ادیان چندگانهپرستی، ایزدان به شکلی انسانی به دنیا میآیند و داستانهای زندگی و تولد آنها بهصورت اساطیری روایت میشود و مرز روشنی میان خالق و مخلوق وجود ندارد.
برخی محققان بر این باورند که دین کتاب مقدس از فعالیتهای پیامبران قدرتمندی در قرن نهم قبل از میلاد در پادشاهی شمالی نشأت گرفته که به شدت با بعلپرستی مقابله میکردند. پیامبرانی چون ایلیا و الیشع بر یهوهپرستی تأکید داشتند و پرستش هر خدای دیگری را رد میکردند. پس از سقوط پادشاهی شمالی، این یهوهپرستی به پادشاهی جنوبی نیز منتقل و در اواخر قرن هفتم قبل از میلاد به ثبات رسید و تأثیر بسزایی بر اصلاحات یوشیا، پادشاه یهودا، داشت. یوشیا، با استناد به «کتاب تورات» که اخیراً کشف شده بود، خواستار متمرکز شدن پرستش یهوه در اورشلیم شد و به تعطیلی مکانهای مرتفع محلی که بهعنوان بتپرستی تلقی میشدند، دست زد.
کتاب «پیدایش یهودیت: سنتهای کهن در چشمانداز معاصر» نوشته کریستین هیز، به قلم محمدمهدی سیاهکالی مرادی، در ۲۶۷ صفحه و با قیمت ۴۸۰ هزار تومان از سوی نشر نی منتشر شده است.
