### واگذاری بحرین؛ تصمیمی بحثبرانگیز در تاریخ ایران
به گزارش خبرگزاری **خبرآنلاین** و بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی، واگذاری بحرین در سال ۱۳۴۹ خورشیدی (۱۹۷۰ میلادی) به یکی از مسائل مهم و تأثیرگذار بر منافع ملی ایران تبدیل شد. این تصمیم تحت تأثیر دیپلماسی مخفی و با فشار قدرتهای فرامنطقهای، به ویژه بریتانیا، اتخاذ گردید. محمدرضا شاه پهلوی در اینباره نگرش خاصی داشت و بحرین را نه تنها از وجه اقتصادی بلکه از منظر استراتژیک نیز دارای اهمیت نمیدانست. او بر این باور بود که نگهداری از این جزیره عربزبان که منابعش در حال زوال بود، به معنای تحمیل هزینههای مالی و انسانی سنگین بر ایران است.
به گفته امیرخسرو افشار قاسملو، دیپلمات زمان پهلوی، منطقی که برای این تصمیم استفاده شد، میتوانست به سادگی برای سایر نقاط حساس کشور نیز به کار گرفته شود. استدلالهایی مانند «عرب بودن ساکنان» و «نیاز به نظامیگری پرهزینه» در تحلیل شاه از مسائل ارضی ایران، الگویی تکراری بود.
افشار قاسملو توضیح میدهد که شاه بحرین را با محاسبات هزینه-فایده بررسی میکرد و به این نتیجه رسید که این جزیره هیچ مزیت استراتژیکی ندارد. با وجود بیتوجهی به ملاحظات تاریخی و هویتی، او بحرین را صرفاً یک «سربار» میپنداشت. اما در ادامه، فقدان بحرین منجر به تحولات ناگواری در منطقه شد و توازن قدرت را به هم زد و رقبای جدیدی را به مرزهای ایران نزدیک کرد. این واقعیت به وضوح نشاندهنده این است که واگذاری بحرین یک اشتباه استراتژیک بزرگ بوده است.
نگرانیهای جدی وجود دارد که اگر منطق شاه در شرایط دیگری به کار گرفته میشد، میتوانست به واگذاری نقاط حساستری منجر شود. در شرایطی که شاه بحرین را بر اساس عواملی مانند عرب بودن و هزینه نظامی کنار گذاشت، آیا ممکن بود که جزایر استراتژیک دیگر همچون تنب بزرگ و کوچک یا حتی تنگه هرمز هم تحت فشار مشابهی قرار گیرد؟
این تحلیل بیان میکند که شاه مرز بین مناطق استراتژیک و غیر استراتژیک را بهسادگی تغییر میداد. به همین ترتیب، اگر فشارهای بینالمللی یا وعدههای اقتصادی جدیدی مطرح میشد، ممکن بود تصمیمات مشابهی اتخاذ کند. بنابراین، این واقعه تنها به فقدان یک جزیره خلاصه نمیشود، بلکه هشداری جدی درباره تکرار این الگو برای مناطق حیاتی دیگر ایران است؛ هشداری که نشاندهنده خطرات سوءتفاهم و تصمیمگیریهای مبتنی بر تحلیلهای نادرست است.
در ادامه، به بررسی گفتوگوی افشار قاسملو با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد پرداخته خواهد شد.در مصاحبهای از امیرخسرو افشار قاسملو، به تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۶۴، که توسط حبیب لاجوردی انجام شده، مسایل مرتبط با وضعیت بحرین و ارتباطات دیپلماتیک ایران مورد بررسی قرار گرفت. قاسملو اشاره کرد که بخش اطلاعات سفارتهای خارجی در ایران، به صورت مستقیم و بدون واسطه با اعلیحضرت تماس داشتند. این ارتباطات به طور منظم در هفتههای اخیر انجام میشد.
وی افزود که به نظر میرسید انگلیسیها به مقامات ایرانی خبر دادهاند که قصد دارند از خلیجفارس خارج شوند و از آنها خواستهاند وضعیت بحرین را پیش از خروج مشخص کنند. قاسملو تصریح کرد که این مطالب صرفاً برداشتهای شخصی او بودند و مستندات مستقیمی ندارد.
اعلیحضرت نیز در این گفتوگو اظهار داشتند که بحرین به لحاظ اقتصادی و اجتماعی فشار زیادی به ایران وارد میکند و ازنظر نظامی نیز نگهداری این جزیره هزینهبر و پیچیده است. وی تاکید کرد که تحت فشار نظامی نمیخواهد منطقهای را به ایران ضمیمه کند.
قاسملو به جلسهای نیز اشاره کرد که در آن کویتیها به ایران پیشنهاد داده بودند که معضل بحرین را خود حل کنند، بیآنکه توجهی به انگلیسیها داشته باشند. این در حالی بود که قاسملو بر این باور بود که انگیزههای کویتیها به طور غیرمستقیم با تحریک انگلیسیها بوده است.
قاسملو همچنین تلاش داشت تا با مطرح کردن پیشنهاد سپردن مسئله بحرین به سازمان ملل متحد، راهحلی آبرومند برای این معضل پیدا کند. اعلیحضرت به این پیشنهاد واکنش مثبت نشان داد و آن را مورد بررسی قرار دادند.
