به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، هفتمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» نوشته محمد برکت، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی ابنیوسف شیرازی اختصاص یافته است. این اثر توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
در اوایل قرن چهاردهم هجری قمری، در شیراز کودکی به نام ضیاءالدین حدائق شیرازی یا همان «ابنیوسف» به دنیا آمد. او در خانوادهای پر از کتاب و گفتگوهای علمی بزرگ شد. پدرش، شیخ یوسف حدائق، عالمی فرهخن و آزاداندیش بود که بدان علم و مدرسهسازی اهمیت میداد. این محیط فرهنگی نخستین جرقههای علاقه به پژوهش و نسخههای خطی را در جان او روشن کرد.
ابنیوسف به تحصیل علم از حجرههای شیراز آغاز کرد و به شهرهای معتبر دیگری مانند اصفهان، قم و مشهد رفت. اما این شهر تهران بود که به تحول در سرنوشت او منجر شد. ورودش به مدرسه سپهسالار سبب شد فرصتهای جدیدی در انتظار او باشد و او روزهایی را در میان کتابهای قدیمی و خوشخط سپری کرد که بعدها به عنوان «سالهای طلایی» زندگیاش از آن یاد میشود.
### از تولد تا کتابشناسی
آیتالله ضیاءالدین حدائق شیرازی در یازدهم محرم ۱۳۲۳ هجری قمری در یک خانواده علمی و روحانی در شیراز به دنیا آمد. نسب او با چهار واسطه به شیخ یوسف بحرانی میرسد که نویسنده کتاب معروف «الحدائق الناضره إلی أحکام العتره» است.
پدرش، آیتالله حاج شیخ یوسف حدائق، از چهرههای بارز علمی شیراز بوده و در دورههای اول و سوم مجلس شورای ملی نماینده مردم شیراز بود. خطابههای او در «مذاکرات مجلس» و «روزنامه مجلس» منتشر شده است. او به عنوان نماینده انجمن ایالتی و ولایتی فارس نیز شناخته میشود. مرحوم بهروزی به ویژگیهای ایشان اشاره کرده و به تأثیرات مثبت فعالیتهای فرهنگی و اجتماعیاش در زمان مشروطه پرداخته است.
ابنیوسف پس از گذراندن دورههای مقدماتی در مدارس نوین و علمیه، در ۱۳۴۵ هجری قمری برای ادامه تحصیل به اصفهان، قم، تهران و مشهد رفت و به مدت پانزده سال در تهران اقامت داشت. او با اخذ لیسانس از دانشکده معقول و منقول، در مدرسه عالی سپهسالار و مدرسه خان مروی به تدریس مشغول شد و از علمای بزرگ تهران اجازه اجتهاد گرفت. او سپس به عتبات عالیات رفته و از استادان معتبر آنجا نیز اجازه علمی کسب کرد.در بوشهر، دشتستان و تنگستان، حضور اجانب واضح و آشکار است؛ حکایت جهاد رئیسعلی دلواری، نمونهای از تلاشهای او در میدان مبارزه به شمار میآید. در ادامه، او ازدواج کرده و از خداوند شش فرزند – سه دختر به نامهای فاطمه، حمیده و عطیه و سه پسر به نامهای محمد (معروف به برهان)، محمدحسین و یوسف – دریافت کرده است.
آقای محیالدین حدائق، برادر مرحوم ابنیوسف، در دوازدهمین مراسم بزرگداشت حامیان نسخ خطی که در سال ۱۳۹۱ در شیراز برگزار شد، اطلاعاتی درباره پدر و برادر خود ارائه داد. این اطلاعات شامل وقایعی است که در نوشتههای تراجمنویسان نیامده است. ایشان در بخشی از سخنرانی خود به فرار شیخ یوسف از تهران و سفرش به اسلامبول اشاره کردند که پس از به توپ بسته شدن مجلس، او با لباس مبدل و تسلط به زبان ترکی از چنگ مأموران وقت فرار کرد و به عثمانی رسید. در آن زمان مشروطیت در عثمانی اعلام شده بود و او با آشنایی با رجال عثمانی و افتخار به عنوان مهمان دانشگاه الازهر به مصر رفت.
پس از مدتی، شیخ یوسف به لبنان و سوریه سفر کرده و به تکمیل ادبیات عرب پرداخت. او در نهایت به حجاز رفت و پس از انجام مناسک حج، به شیراز بازگشت و به عنوان نماینده در دوره سوم مجلس شورای اسلامی انتخاب شد. گرچه این دوره به دلیل جنگ جهانی اول کوتاه مدت بود، ارتباطات او با شخصیتهای مشهور مانند سیدحسن مدرس و ملکالشعرای بهار، باعث بالندگی او شد.
مرحوم ابنیوسف در مدرسه سپهسالار تهران با اساتیدی چون مرحوم مدرس، الهی قمشهای و دیگر عالمان بزرگ تحصیل کرده و موفق به کسب مقام اول تحصیلات خود شد. در مراسم فارغالتحصیلی، او سخنرانی تأثیرگذاری ارائه داد که مورد توجه اساتید قرار گرفت.
در اواخر سالهای تحصیل، انتخاب نام فامیلی برای مرحوم ابنیوسف ضرورت یافت. او به مدرس مراجعه کرده و بر اساس توصیه ایشان نام «ابنیوسفی» را برای خود انتخاب کرد. سال بعد، هنگام انتخاب نام فامیلی برای سایر مردم، او نام «حدائق» را برگزید.
در ادامه، وی در جلد اول فهرست مدرسه عالی سپهسالار خود را به عنوان مؤلف معرفی کرد که این موضوع در نامهای به پدرش اصلاح شد. در نهایت، در جلد دوم، او نام “ضیاءالدین حدائق” و همچنین ابنیوسف شیرازی را درج کرد. بهعلاوه، در سال ۱۳۳۶، از وی دعوت شد تا برای تدوین کتابهایی در مورد کتابهای فارسی و عربی از یکی از کتابخانههای بزرگ غربی به آن کشور سفر کند.**تاریخچه فعالیتهای کتابشناسی ابنیوسف**
ابنیوسف، که از نوجوانی با دنیای کتاب و کتابخانه در ارتباط بود، در طول عمر خود حتی در زمان بیماری نیز از مطالعه و کتاب دور نشد. فعالیتهای کتابشناسانه او از زمانی که در تهران به مدت پانزده سال سکونت داشت، به وضوح قابل مشاهده است. او در سال ۱۳۰۷ به این شهر وارد شد و تا سال ۱۳۲۱ که به شیراز بازگشت، به فعالیتهای علمی و فرهنگی خود ادامه داد. در سال ۱۳۴۹ هجری قمری (۱۳۰۹ شمسی)، ترجمه کتاب «صدرالدین شیرازی» را آغاز و آن را در روزنامه ایران امروز به چاپ رساند.
اولین گامهای بزرگ کتابشناسی ابنیوسف با تألیف فهرست نسخههای خطی مدرسه سپهسالار آغاز شد. این کار به درخواست علیاصغر حکمت شیرازی، وزیر معارف وقت، در سال ۱۳۱۳ شروع شد. جلد اول این فهرست در سال ۱۳۱۵ و جلد دوم در سال ۱۳۱۸ منتشر گردید. همچنین، در پی درخواست مسئولین کتابخانه مجلس شورای ملی، ابنیوسف جلد سوم فهرست نسخههای خطی آن کتابخانه را تألیف کرد و در سال ۱۳۲۱ منتشر شد.
روش او در فهرستنگاری توجه بسیاری از اهل قلم و کتاب را جلب کرد. زریاب خویی در اینباره میگوید که پیش از او، ادبیات مرتبط با کتابخانههای ایران محدود بود و پس از انتشار فهرستها، توجه بیشتری به کتابخانههای کشور جلب شد.
در تابستان سال ۱۳۱۷، اولین کلاس کتابداری ایران در تهران برگزار شد و ابنیوسف مسئول تدریس درس «متون کهن» بود.
**بازگشت به شیراز و تأثیر آن بر زندگی ابنیوسف**
پس از تألیف جلد سوم فهرست مجلس و در حالی که در اوج موفقیت بود، ابنیوسف به شیراز بازگشت که این موضوع برای اهل کتاب و کتابشناسی مایه تأثر شد. علت این تصمیم او چندان روشن نیست، اما او با وجود بازگشت به زادگاهش، نویسندگی و مطالعه را ادامه داد. با این حال، اواخر عمر او نتوانست آثارش، از جمله جلدهای بعدی فهرست مدرسه سپهسالار را به چاپ برساند.
با بازگشت به شیراز، ابنیوسف به تدریس علوم دینی در مدرسه منصوریه پرداخت. او به دلیل بیانی رسا و استعداد در خطابه، به ارشاد مردم نیز میپرداخت و زمان زیادی را صرف تحقیق و پژوهش میکرد. ابنیوسف تلاشهای خود را در کانون دانش پارس ادامه داد و با وجود مشکلات، تا آخرین لحظات زندگی به علم و فرهنگ خدمت کرد.انجمن صدر در مراسم یادبود مرحوم ابنیوسف شرکت کرد. ابنیوسف شیرازی، نسخهشناس و پیشگام فهرستنویسی در ایران، در پی سالها بیماری و در سن ۸۴ سالگی در تاریخ ۳۰ بهمن ۱۳۶۶ هجری شمسی به دیار باقی شتافت و در آرامگاه امامزاده ابراهیم به خاک سپرده شد.
خبر درگذشت او را ایرج افشار در روزنامه «آینده» منتشر کرد و به نقل از دوستی که به طور خصوصی از این واقعه مطلع شده بود، اعلام کرد. ابنیوسف، که تحصیلات خود را در شیراز، اصفهان، قم، مشهد و تهران گذراند و همچنین مدرک لیسانس خود را از دانشکده معقول و منقول دریافت کرد، در مدارس سپهسالار و مروی تدریس میکرد. فرزندان او به نام خانوادگی «برهان» شناخته میشوند و سایر بازماندگان نیز تسلیت گفته شدند.
از جمله آثار او میتوان به «فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار»، «فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی» و ترجمههایی مانند «نهج البلاغه چیست؟» اشاره کرد. علاوه بر این، معروفترین پسر او، محمد برهان، نیز نویسندهای شناخته شده است.
کتابخانهای که ابنیوسف داشت، شامل مجموعهای ارزشمند از کتابهای چاپی و خطی بود، بخشی از آن متعلق به پدرش، حاج شیخ یوسف حدائق، بوده و بعد از فوت او، بیش از سیصد نسخه از کتابهای خطی به کتابخانه آیتالله نجفی مرعشی در قم منتقل شد. عشق او به کتاب باعث شد که تمام کتابهای موجود در کتابخانه خود را با دقت مطالعه کند و از آنها در تألیفاتش بهره بگیرد. برای مثال، در یکی از آثارش به فایدههای آیتالکرسی و وقفههای آن اشاره کرده است.
