به گزارش خبرگزاری، ایران در دوران باستان به عنوان چهارراه تمدنها شناخته میشد و با فرهنگهای گوناگون تلفیق شده بود. یکی از ویژگیهای بارز زندگی مردم این سرزمین، نحوهی دفن مردگان بود که آنها به جای دفن در زمین، به آسمان نزدیکتر میشدند. این ساختارها که به “برجهای خاموشان” معروف هستند، نه به عنوان مقبره، بلکه به عنوان سکوهایی برای پذیرش مراسم پایانی تلقی میشدند. اگرچه در تمدنهای دیگر این عمل غیرمعمول و ناخوشایند به نظر میرسید، اما در باور زرتشتی معنایی عمیق و روحانی داشت. بررسی این برجها به ما کمک میکند تا نگرش پارسیان نسبت به زندگی و مرگ و مفاهیم طبیعی و روحی را درک کنیم.
قبل از تأسیس امپراتوری پارس، این سرزمین محل زندگی قبایل مختلف هند و ایرانی بود که زندگی معنوی آنها بر پایه آیینهای چندخدایی و خدایان طبیعت استوار بود. پارسیها خدایانی همچون آسمان، آب، باد و آتش پرستش میکردند، اما مرگ را به عنوان یک مفهوم منفی بررسی میکردند و هیچ یکپارچگی در مذاهب خود در مورد چگونگی برخورد با مردگان نداشتند.
ظهور زرتشتیگری در هزاره اول پیش از میلاد توسط زرتشت، تغییرات اساسی را به همراه داشت. او اعلام کرد که جهان میدان نبردی است که باید از اصل کیهانی حقیقت و نظم حمایت شود. با تأسیس امپراتوری هخامنشی در قرن ششم پیش از میلاد، زرتشتیگری به هویت ایرانی پیوند خورد.
از آن زمان، رفتار با مردگان تحت تأثیر آموزههای زرتشتی قرار گرفت. اصل پاکی آیینی به یکی از مهمترین مفاهیم تبدیل شد و اجساد به عنوان منبع ناپاکی شناخته شدند. پیروان زرتشتی میپنداشتند که در هنگام مرگ، دیو «نسو» به بدن نفوذ کرده و آن را از نظر معنوی ناپاک میکند؛ از این رو قرار گرفتن در تماس با جسد، ناپاکی را گسترش میداد.
به همین دلیل، دفن اجساد به عنوان یک عمل ممنوع تلقی شد؛ زیرا زمین که منبع حیات است، نباید آلوده میشد. سوزاندن نیز به عنوان یک عمل ممنوع در نظر گرفته میشد، چرا که آتش هم مقدس شمرده میشد. در نتیجه، کاهنان زرتشتی دستورالعملهای سختگیرانهای را برای رفتار با اجساد تدوین کردند تا از آلودگی زمین و آتش جلوگیری شود.**تولد دخمهها: نگاهی به سنتهای تدفینی باستانی**
تولد نظام تدفینی دخمهها، که به آن برجهای خاموشان نیز گفته میشود، یک پدیده ناگهانی نبود. این سنت سالها، حتی قرنها، سیر تحول خود را به دنبال داشت و به مرور زمان به سامانهای پیچیده تبدیل شد. متون باستانی زرتشتی به وضوح از سازههای مشخصی برای تدفین سخن نمیگویند، بلکه بر قواعد سختگیرانه مربوط به اجساد تأکید دارند؛ برای نمونه، اجساد نمیتوانند با زمین، آتش یا آب تماس پیدا کنند و ناپاکی حاصل باید کنترل شود.
هرودوت در آثارش به جزئیات رفتار با مردگان اشاره کرده و تأکید کرده که پیکر یک مرد زرتشتی تا زمانی که هیچ حیوانی آن را نجویده باشد، دفن نمیشود. در آغاز، اجساد در مناطق دور از سکونتگاهها قرار داده میشدند تا از پراکندگی ناپاکی جلوگیری شود، اما این روش مشکلات خاص خود را داشت؛ حیوانات گاهی اجساد را میپراکندند و به مناطق مسکونی بازمیگشتند.
این چالشها در نهایت به ساخت دخمهها منجر شد. در اواخر دوره هخامنشی یا اوایل اشکانی، از قرن پنجم تا دوم پیش از میلاد، جوامع شروع به ایجاد حصارهای سنگی دایرهای کردند که بالای سطح زمین قرار داشتند. این سازهها ابتدا ساده و ابتدایی بودند، اما به مرور زمان پیچیدهتر شدند.
در دوره ساسانیان، شکل این سازههای تدفینی به یک استاندارد تبدیل شد. طراحی دایرهای برجها نه تنها به لحاظ زیباییشناختی، بلکه بهعنوان نمادی از نظم کیهانی نیز مورد نظر بود. دیوارهای برجها که به ارتفاع چند متر بودند، فضا را از محیط بیرونی جدا میکردند و از ورود حیوانات جلوگیری میکردند.
در داخل برجها معمولاً سه حلقه وجود داشت؛ حلقه بیرونی برای مردان، حلقه میانی برای زنان و حلقه درونی برای کودکان بود. اجساد بر روی تختهسنگهای شیبدار قرار میگرفتند تا مایعات بهراحتی تخلیه شوند. علاوه بر این، ورود به داخل برج تنها برای متخصصان مجاز بود و خانواده تنها تا دروازه میتوانستند همراهی کنند.
در مرکز برج، گودالی به نام «بهندار» وجود داشت که استخوانها در آن قرار میگرفتند. پس از اینکه پرندگان لاشخور گوشت اجساد را جدا میکردند، خدمات ویژهای برای جمعآوری استخوانها انجام میشد. سیستمهای تصفیه زیرزمینی نیز به منظور پاکسازی بقایای باقیمانده از طریق لایههای طبیعی طراحی گردیدند. این تمامی اشکال طبیعی برای حفظ پاکیزگی و رعایت آیینهای خاص در نظر گرفته شده بود.### بررسی روش تدفین زرتشتیان و نقش برجهای خاموشان
تحقیقات جدید نشان میدهد که مراسم تدفین زرتشتیان و استفاده از برجهای خاموشان به عنوان یک سنت، از پیچیدگیهای خاصی برخوردار است. در حالی که این برجها بخشی از آداب زرتشتی گری به شمار میروند، نه تمامی پارسیان در این ساختارها دفن میشدند و حتی همه زرتشتیان الزماً از این شیوه استفاده نمیکردند. عوامل مختلفی از جمله موقعیت جغرافیایی، جایگاه اجتماعی و تاریخ، در تنوع آداب و رسوم تأثیرگذار بودند.
اساساً، ساکنان امپراتوری هخامنشی تنها زرتشتی نبودند. اقوامی چون بابلیها و یهودیان نیز در این سرزمین زندگی میکردند. در برخی نواحی دورافتاده، حتی پس از پذیرش زرتشتیگری، سنتهای قدیمیتر همچنان ادامه داشت.
اجساد پادشاهان هخامنشی مانند داریوش و خشایارشا در مقبرههای صخرهای بزرگ در نقشرستم و تختجمشید دفن شدند، نه در برجهای خاموشان. این مقبرهها که در سطح زمین قرار داشتند، اصول تدفین زرتشتی را رعایت میکردند. برخی از نوزادان نیز پیش از انجام آیینهای پاکسازی دفن میشدند. در جوامع کوچنشین، زیرا امکانات ساخت برجها کفاف نمیداد، اجساد به مناطق کوهستانی منتقل میشد.
عمده برجهای خاموشان در دوره ساسانی ساخته شدند و در آن زمان آداب تدفین منظمتری در پیش گرفته میشد. با این حال، در یک امپراتوری وسیع مانند ایران، یکنواختی در این روش تدفین غیرممکن بود.
### تحلیل زوال برجهای خاموشان
عملکرد برجهای خاموشان به عنوان یک شیوه تدفین در ایران، به تدریج پس از فتوحات اسلامی در قرن هفتم کاهش یافت. اگرچه رهبران اسلامی به زرتشتیان اجازه میدادند که آداب خود را حفظ کنند، اما قرار دادن اجساد در معرض عناصر طبیعی بهتدریج کنار گذاشته شد. در دورههای میانه و اوایل دوران مدرن، مقامات با تأکید بر بهداشت عمومی، انتقاداتی به این شیوه منتقل کردند و برخی جهانگردان آن را «بربرانه» توصیف کردند.
تغییرات عمدهتر با اصلاحات رضاشاه در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ آغاز شد و زرتشتیان ناچار به پذیرش روشهای تدفین جدید شدند. با گذشت زمان، شمار زرتشتیان به حدود ۸۰ تا ۱۲۰ هزار نفر در سراسر جهان رسیده است. استفاده از برجهای خاموشان هنوز در هند دیده میشود، اما به فراوانی گذشته نیست.
این مقاله به بررسی ساختار اجتماعی و آداب تدفین زرتشتیان پرداخت و نشان داد که چگونه شرایط تاریخی و فرهنگی بر شیوههای تدفین آنان تأثیر گذاشته است.
