به گزارش خبرآنلاین، تنگه هرمز به دنبال آغاز حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در تاریخ 9 اسفند 1404 به شدت تحت تأثیر قرار گرفته و تردد کشتیها در این محدوده به دلیل ناامنیهای ناشی از این اقدامات و همچنین تدابیر امنیتی جمهوری اسلامی تقریباً متوقف شده است.
طبق گزارش ایرنا، به جز یک مقطع سه هفتهای که پس از امضای توافقی میان روسای جمهور ایران و آمریکا به وقوع پیوست، عبور و مرور از این آبراهه حیاتی که بیش از 20 درصد نفت خام جهان را تامین میکند، به طور جدی محدود شده است و میزان شناورهای عبوری به حدود 10 درصد میزان قبلی رسیده است که فقط با مجوز ایران انجام میگیرد.
در همین راستا، در سفر محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، به عراق، خبرگزاری رسمی عراق (واع) به نقل از وی گزارش داد که هیبت الحلبوسی، همتای عراقی او، از ایران خواسته است که مجوز ویژهای برای نفتکشهای عراقی جهت عبور از تنگه هرمز صادر کند. الحلبوسی با بیان شرایط ویژه عراق در زمینه صادرات نفت، بر نیاز به حفظ منافع اقتصادی این کشور تاکید کرده است.
عراق به شدت به صادرات نفت خام برای تأمین بودجه سالانه خود وابسته است، به طوری که تقریباً 90 درصد از کل بودجه این کشور به درآمدهای ناشی از این صادرات مربوط میشود. طبق آمار موسسه کپلر، مهمترین مشتریان نفت عراق شامل هند، چین و کره جنوبی هستند که دسترسی به بازارهای آنها بدون عبور از تنگه هرمز امکانپذیر نیست.
قبل از آغاز این درگیریها، عراق به طور متوسط روزانه حدود 3.5 میلیون بشکه نفت خام صادر میکرد. اما با آسیب دیدن صادرات، این رقم به شدت کاهش یافته و درآمدهای نفتی به زیر 1.5 میلیارد دلار رسیده است. با از دست رفتن بیش از 5 میلیارد دلار در هر ماه، کسری بودجه عراق به شدت افزایش یافته است.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در آستانه ارسال لایحه بودجه سال آینده به پارلمان، بسته شدن تنگه هرمز را چالشی بزرگ دانست و اظهار داشت که دولت به دنبال راهحلهای مختلف برای مشکلات اقتصادی است.
وی همچنین اشاره کرد که روشهای جایگزین برای صادرات نفت موقتی و محدود هستند و صادرات کنونی به تنها 10 درصد سطح طبیعی رسیده است.
باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، نیز تأکید کرد که میزان صادرات نفت این کشور پس از بسته شدن تنگه هرمز بیش از 75 درصد کاهش یافته است.
نوام ریدان، پژوهشگر موسسه واشنگتن برای سیاستگذاری خاور نزدیک، بیان داشت که در حالی که عراق میدانهای نفتی بزرگی در شمال و جنوب دارد، بخش جنوبی برای صادرات نفت خام آن حیاتی است. بارگیری نفت از پایانههای فراساحلی عراق در خلیج فارس، به ویژه پایانه بصره، نیازمند عبور از تنگه هرمز است.
این موضوع در گذشته نیز برای مقامهای عراقی مطرح شده است و بارها درخواستهایی برای مجوز ویژه در شرایط جنگی و ناامنی شدید در تنگه هرمز برای تردد نفتکشهای عراقی مطرح گردیده است.**عراق در جستجوی راههای جدید صادرات نفت**
در پی تداوم بحران امنیتی در آبهای تنگه هرمز، مقامات عراقی بهطور جدی به دنبال راههای جدید برای صادرات نفت هستند. دو هفته قبل، باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، اعلام کرد که مذاکراتی با ایران در خصوص صادرات نفت کشورش در حال انجام است، اما هنوز عملیاتی نشدهاند.
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در تاریخ ۵ فروردین ۱۴۰۵ بیان داشت که عراق در طول جنگ اجازه عبور از تنگه هرمز را دریافت کرده است. او افزود که کشورهای متعددی از جمله چین، روسیه و پاکستان برای تأمین عبور ایمن نفتکشهای خود با ایران همکاری کردهاند. همچنین، فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در دیدار با سفیر ایران در بغداد، از همکاریهای ایران برای تسهیل عبور نفتکشهای عراقی قدردانی کرد.
اقدام اخیر رئیس پارلمان عراق، که خواهان مجوز ویژهای برای عبور نفتکشها از تنگه هرمز شده است، نمایانگر نیاز فوری بغداد به این آبراه است که تحت تأثیر حملات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار دارد. فائق الشطری، مدیرکل شرکت ملی بازاریابی نفت عراق، در ۱۳ مرداد اعلام کرد که در ماه ژوئیه حدود ۳۵.۵ میلیون بشکه نفت صادر کردهاند که نسبت به پیش از بحران کشتیرانی کاهش قابل توجهی را نشان میدهد.
در شرایط کنونی، مقامات عراقی بهدنبال گزینههای جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز هستند، از جمله احداث خط لوله کروک-بانیاس که میتواند نفت را از شمال عراق به بندر بانیاس سوریه منتقل کند. این طرح در سفر علی الزیدی، نخستوزیر عراق به آمریکا، مطرح شد.
نوام ریدان، تحلیلگر حوزه نفت، به چالشهای متعدد اجرای این پروژهها اشاره کرد و گفت که بهدنبال بحرانهای گوناگون، اجرای این طرحها با مشکلات جدی مواجه است. همچنین، عراق به دنبال گسترش صادرات نفت از خط لوله به بندر جیهان ترکیه است. با امضای توافقنامه جدید بین بغداد و آنکارا، هدفگذاری برای صادرات به حداقل ۷۵۰ هزار بشکه در روز صورت گرفته است، اما موانع زیرساختی و امنیتی دستیابی به این هدف را دشوار کرده است.**عراق به دنبال احیای خط لوله نفتی برای صادرات به ترکیه**
عراق به تازگی اقدام به امضای توافقنامهای موقت برای تمدید یک ساله صادرات نفت از بندر جیهان ترکیه کرده است. مشکل اصلی پیشروی بغداد این است که حجم عمدهای از نفت این کشور در جنوب تولید میشود، در حالی که تنها خطوط لوله موجود، نفت مناطق شمالی را به سوی بنادر ترکیه و سوریه منتقل میکنند. به همین خاطر، عراق برنامههای خود برای احداث خط لوله جدیدی از بصره به سمت شمال را دوباره پیش میبرد.
در نیم قرن گذشته، عراق دارای شبکهای از خطوط لوله بود که شامل دو خط لوله اصلی از میدانهای نفتی کرکوک به بندرهای طرابلس لبنان و حیفا در اسرائیل (قبل از اشغال فلسطین) بود. همچنین در سال 1952، خط لولهای به بندر بانیاس سوریه نیز احداث شد. با این حال، به دلیل بروز درگیریها در منطقه، همه این خطوط دیگر فعال نیستند. خط لولهای که به عربستان سعودی میرسید نیز به علت حمله صدام حسین به کویت در سال 1990 متوقف شد.
سالم الرکابی، سخنگوی وزارت نفت عراق در بیانیهای اعلام کرد که پروژه خط لوله بصره-حدیثه قادر خواهد بود روزانه 2.5 میلیون بشکه نفت را از طریق سه مسیر به بانیاس سوریه، جیهان ترکیه و عقبه اردن منتقل کند. این خط لوله از تمامی پالایشگاههای موجود در مسیر خود عبور خواهد کرد.
این مسئله نخستین بار نیست که بغداد به فکر احداث این خط لوله میافتد؛ در سال گذشته نیز کابینه عراق به ریاست محمد شیاع السودانی، ساختمانی مشابه را برای جایگزینی یک خط قدیمی مصوب کرده بود. اما اجرای چنین پروژهای نیازمند سرمایهگذاری بالایی است و به همین دلیل بغداد در تلاش برای جذب سرمایه از شرکتهای نفتی خارجی است. بر اساس گزارشها، عراق توافقی با کنسرسیومی از شرکتهای شورون آمریکایی، Capital TI و شرکای قطری برای ایجاد این خط لوله امضا کرده است.
همچنین، اندیشکده استیمسون در گزارشی عنوان کرد که تنها کشیدن خطوط لوله کافی نیست و نیاز به سرمایهگذاری بر روی مقاصد نهایی این خطوط نیز وجود دارد. بنادر بانیاس و طرابلس در حال حاضر ظرفیت محدودی برای مدیریت حجم زیاد نفت خام دارند، و برای افزایش کارایی آنها به سرمایهگذاری سنگینی در ایجاد زیرساختهای لازم نظیر مخازن ذخیرهسازی و ایستگاههای پمپاژ نیاز است. همچنین، با توجه به تلاش سوریه برای افزایش تولید نفت خود، این رقابت ممکن است به محدودیتهای بیشتری در ظرفیت بنادر منجر شود.### عدم وجود جایگزینی برای تنگه هرمز در صادرات نفت عراق
در شش ماه گذشته، واضح شده است که عراق هیچ گزینهای برای صادرات عمده نفت خام خود به جز تنگه هرمز ندارد. مسئولان عراقی در تمامی ملاقاتهای خود با مقامات ایرانی بر لزوم صدور مجوزهای بیشتر برای عبور نفتکشها از این منطقه تاکید کردهاند.
گرچه تدارکات برای ساخت خطوط لوله جایگزین افزایش یافته، اما نوام ریدان، پژوهشگر اندیشکده واشنگتن، در اینباره هشدار میدهد که پروژههای خط لوله در عراق ممکن است با چالشهایی مواجه شوند؛ از جمله تغییرات سیاسی و مسائل امنیتی که میتواند روند پیشرفت را مختل کند.
عمر النداوی، پژوهشگر مرکز تسهیل صلح در عراق، در یادداشتی برای اندیشکده استیمسون، به این نکته اشاره میکند که عراق در زمینه بازسازی خطوط لوله عملکردی نامساعد داشته است. او میگوید که عراق هنوز نتوانسته است بخشهایی از خط لوله بیجی به مرز ترکیه را که نفت کرکوک را منتقل میکرد، بازسازی کند. او همچنین به ابهام در تحقق وعدههای بازسازی اشاره کرده و میگوید که با وجود چالشهای امنیتی، این پروژهها باید بهعنوان بیمهای برای بحرانهای آتی در نظر گرفته شوند.
عراق در تلاش برای دور زدن مشکلات تنگه هرمز، اقدام به حمل نفت کوره از طریق کامیون به سوریه کرده، که این روش خود چالشهای لجستیکی خاصی را به همراه دارد. یوسف قبلوی، مدیرعامل شرکت ملی نفت سوریه، اعلام کرده است که تا ژوئن ۲۰۲۶، روزانه حدود هزار تانکر از عراق عازم سوریه خواهند شد.
باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، در کنفرانس خبری اخیر خود به ادامه مذاکرات با ایران برای صدور مجوزهای نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز اشاره کرد. با این حال، عوامل موثر بر ناامنی و فشارهای آمریکا بر آبراههای جنوبی ایران، مانع از بازگشت صادرات نفت به وضعیت عادی شده است.
در این شرایط، به نظر میرسد که عراق و دیگر کشورهای تولیدکننده نفت در منطقه خلیج فارس هیچ گزینه ای جز تنگه هرمز ندارند. مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز بر امنیت عبور نفتکشها از این تنگه تاکید کردهاند، اما ناامنیهای ناشی از سیاستهای آمریکا به شدت بر ترددها اثر گذار است. بنابراین، بازگشت به وضعیت عادی مستلزم پایان اقدامات نظامی آمریکا و اجرای تعهدات این کشور از طریق مذاکرات معتبر بهشمار میآید.
