به گزارش خبرآنلاین، وضعیت اقلیمی کره زمین نتیجه تعامل پیچیدهای میان اقیانوسها، جو، زمینهای خشکی و یخکره است که هرگونه تغییر در دمای سطح اقیانوسها یا الگوهای جریان جوی میتواند تأثیرات جدی بر الگوهای بارش و دما در مقیاس منطقهای و جهانی داشته باشد. پدیدههای مهمی چون النینو، لانینا و نوسانات اقیانوسی دیگر از جمله عواملی هستند که به خاطر جابهجایی انرژی و تغییر در الگوهای باد و فشار، میتوانند توزیع بارش و دما را تغییر دهند.
خبرگزاری ایسنا به نقل از سازمان جهانی هواشناسی گزارش داده که وقوع النینوی قوی، میتواند الگوهای بارش و دما را به طور قابل توجهی تغییر دهد و احتمال بروز پدیدههای حدی آبوهوایی را افزایش دهد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمهخشک، تحت تأثیر این الگوهای بزرگمقیاس قرار دارد. سامانههای جوی غربی و مدیترانهای، جریانهای رطوبتی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان از جمله عواملی هستند که الگوی بارش کشور را شکل میدهند.
دماهای هوای مرطوب تحت تأثیر موانع توپوگرافیک مانند رشتهکوههای زاگرس و البرز تغییر مسیر میدهند و این عامل میتواند توضیحدهنده تفاوت بارش در مناطق مختلف ایران باشد.
با توجه به ارزیابیهای جدید سازمان جهانی هواشناسی در خصوص پیشرفت النینوی ۲۰۲۶، احتمال تداوم آن تا فصول پاییز و زمستان بسیار بالا است. پیشبینیها نشان میدهد که این پدیده میتواند تأثیرات مستقیمی بر الگوهای بارشی و دمایی در نقاط مختلف جهان داشته باشد.
مرکز پیشبینی اقلیمی آمریکا نیز اعلام کرده که احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان سال ۲۰۲۶-۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد است. در این صورت، پاییز امسال میتواند از نظر بررسی آثار النینو بر بارشها در ایران اهمیت بالایی داشته باشد.
لازم به ذکر است که تقویت النینو به خودی خود به معنای بارش فراوان در کل کشور نیست و اثر آن به تعامل با سایر سامانههای جوی و محلی بستگی دارد. بنابراین، پیشبینیها باید با توجه به دادهها و مدلهای فصلی به طور مداوم بهروز شوند.
در این راستا، بارشهای کوتاهمدت و شدید نیز باید مورد توجه قرار گیرد، زیرا این بارشها ممکن است خطراتی مانند سیلاب و فرسایش خاک را افزایش دهند، بهویژه در مناطق آسیبپذیر. بنابراین، ضرورت مدیریت همزمان نوسانات اقلیمی، بارشهای حاد و فرسایش خاک در این زمینه دوچندان است.بارشهای اخیر در ایران و تأثیر پدیده النینو بر اقلیم کشور مورد بررسی قرار گرفت. به گفته کارشناسان، بارشها عمدتاً تحت تأثیر سامانههای پرفشار جنبحارهای و الگوهای گردش جوی قرار دارد. همچنین، وجود موانع طبیعی نظیر رشتهکوهها تأثیر قابل توجهی بر بارشها دارد.
رشتهکوه البرز بهگونهای است که از ورود رطوبت دریای خزر به مناطق مرکزی جلوگیری میکند. به همین ترتیب، رشتهکوه زاگرس مانع از ورود رطوبت دریای مدیترانه به داخل کشور میشود. این شرایط منجر به شکلگیری مناطق خشک و بیابانی، از جمله کویر لوت و دشت کویر در فاصله میان این دو رشتهکوه شده است.
یکی از اعضای هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز به نقش سامانههای پرفشار در بارشهای زمستان اشاره کرد و گفت که در این فصل، روند صعود ابرها باعث بارش در برخی مناطق میشود. اما در بهار و تابستان، این سامانه به عرضهای پایینتر جابهجا میشود که مانع از شکلگیری ابرهای بارانزا و بارشهای فراوان میشود.
به گفته وی، این امر منجر به کاهش بارش در اواخر بهار و تابستان خواهد شد، اما در برخی مواقع، تغییرات دمایی و تجمع انرژی در اقیانوسها موجب ناهنجاریهایی در الگوهای جوی میشود.
شایانیگانه در توضیح اثرات النینو بر اقلیم ایران بیان کرد که این پدیده میتواند شرایط جوی را تغییر دهد و با جابهجایی کمربندهای جوی، شانس بارش را در برخی مناطق افزایش دهد. بارش در فصل تابستان ممکن است رگباری و سیلآسا باشد و این تغییرات نمیتواند بهمعنای تغییر دائمی در الگوهای اقلیمی باشد.
وی همچنین به پیشبینیها برای پاییز امسال اشاره کرد که به افزایش بارشها در کشور اشاره دارد. نوسانات جوی و شرایط اقیانوسها ارتباط مستقیم با بارندگی و خشکسالی دارند. همچنین، تجمع انرژی در یک منطقه میتواند بر بارش در مناطق دیگر تأثیرگذار باشد و بالعکس.
این محقق به وضعیت نگرانکننده فرسایش خاک در ایران نیز اشاره کرد و بر اساس آمارها اظهار داشت که ایران با نرخ بالای فرسایش خاک مواجه است که یکی از دلایل آن تخریب پوشش گیاهی است. اقداماتی چون چرای دام، قطع درختان و شخم نامناسب، بر شدت این وضعیت میافزاید.### فرسایش خاک در ایران؛ نگاهی به وضعیت بحرانی
در ایران، فرسایش خاک به یکی از چالشهای جدی تبدیل شده است. شایانیگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز، با اشاره به آمارها، اعلام کرد که میانگین فرسایش خاک در کشور به حدود ۱۶.۵ تن در هکتار میرسد. این نرخ تقریباً دو تا دو و نیم برابر میانگین فرسایش خاک در آسیا و شش تا هفت برابر میانگین جهانی است.
او افزود که ایران جزء کشورهایی با بالاترین نرخ فرسایش خاک در جهان به شمار میرود. جالب اینکه کشور فقط ۱.۱ درصد از مساحت خشکیهای زمین را در اختیار دارد، اما حدود ۸ درصد از فرسایش خاک جهانی به آن تعلق دارد.
شایانیگانه به ضرورت حفاظت از خاک اشاره کرده و گفت: این آمار بیانگر شدت بالای فرسایش خاک و لزوم اتخاذ سیاستهای جدی برای مدیریت اراضی و حفاظت از پوشش گیاهی است. وی تأکید کرد که خاک یکی از منابع ارزشمند طبیعی است و تشکیل آن فرآیندی طولانیمدت به شمار میآید. بهگفته او، در برخی مناطق، تشکیل یک سانتیمتر خاک تا ۴۰۰ سال زمان میبرد.
این استاد دانشگاه همچنین به خطرات فقدان خاک برای کشاورزی و پوشش گیاهی اشاره کرد و گفت: فرسایش خاک میتواند عواقب جدی برای تولیدات کشاورزی در پی داشته باشد. او توضیح داد که رخدادهای طبیعی مانند سیلابها میتوانند به سرعت لایههای خاک را از بین ببرند و تأثیرات ویرانگری را بر جای بگذارند.
به منظور جلوگیری از فرسایش خاک، شایانیگانه به لزوم مدیریت پوشش گیاهی و جمعیت جانوری اشاره کرد و به تجارب موفق در دیگر کشورها پرداخت. او مثال زد که در برخی مناطق آمریکا، به دلیل افزایش جمعیت گوزنها و فشار بر پوشش گیاهی، برنامههای مدیریتی برای کنترل این جمعیت اجرا گردید.
این عضو هیئت علمی خاطرنشان کرد که سایر عوامل انسانی نیز باید مدنظر قرار گیرند. بیدقتی در بهرهبرداری از منابع طبیعی و ساختوساز در حریم رودخانهها، میتواند منجر به افزایش آسیبها ناشی از سیلابها شود. شایانیگانه همچنین به پدیده زمینخواری و تأثیر آن بر فرسایش خاک اشاره کرد و ضمن هشدار درباره خودساختگی در مسیرهای طبیعی آب، بر لزوم مدیریت خردمندانه منابع طبیعی تأکید کرد.
او در نهایت به ضرورت گردآوری آمارهای دقیق درباره فرسایش خاک اشاره کرد و بیان کرد که این آمارها میتواند به بررسی و مقایسه وضعیت فرسایش خاک در ایران با سایر نقاط دنیا کمک نماید.
