**خبرگزاری مهر – گروه سلامت:** اهدای خون به عنوان یکی از مؤثرترین و سادهترین روشها برای نجات جان انسانها شناخته میشود. در شرایطی که هر لحظه ممکن است فردی به دلیل حادثه، جراحی یا بیماری خاص به خون نیاز پیدا کند، این عمل انسانی کمک شایانی به بیماران میکند.
در این راستا، با **بابک یکتاپرست، معاون اجتماعی سازمان انتقال خون ایران** به گفتگو پرداختهایم.
**آیا وضعیت ذخایر خونی کشور مناسب است؟**
**یکتاپرست:** در حال حاضر ذخایر خونی کشور در وضعیت مطلوبی قرار دارد و به نیاز مراکز درمانی پاسخ میدهد. با این حال، برخی مناطق، به ویژه به دلیل ویژگیهای جمعیتی و درمانی، با چالشهایی در تأمین خون و فرآوردههای خونی مواجه هستند. به عنوان مثال، استان سیستان و بلوچستان به دلیل الگوی مصرف مشخص، نیاز مداوم بالایی به خون دارد. این استان، با وجود ۳۵۰۰ بیمار تالاسمی، ماهانه نیاز به تأمین حدود ۷ هزار واحد خون برای این بیماران دارد.
هرچند برنامهریزیهایی برای تأمین این میزان خون وجود دارد، حوادث ناگهانی و شرایط اضطراری، مانند تصادفات ترافیکی، میتواند بر توازن ذخایر خونی تأثیر بگذارد. در چنین مواقعی، مراکز درمانی ممکن است از خونهای رزرو شده برای بیماران خاص مانند بیماران تالاسمی استفاده کنند.
همچنین در مواردی گزارش شده که به دلیل ورود ناگهانی تعدادی مصدوم به بیمارستان، از واحدهای خونی که برای بیماران خاص در نظر گرفته شده بود، استفاده میشود. این اقدامات به منظور مدیریت بحران و نجات جان افراد صورت میگیرد، هرچند بر چرخه تأمین خون فشار وارد میکند.
علاوه بر سیستان و بلوچستان، استان مازندران نیز شرایط مشابهی دارد. در این استان نیز وقوع حوادث ترافیکی و نیازهای بالای بیماران، چالشهایی را برای تأمین پایدار خون ایجاد کرده است.
به طور کلی، در حالی که وضعیت ذخایر خونی کشور رضایتبخش است، اما مدیریت مصرف، تأمین مداوم خون و آمادگی برای شرایط اضطراری همچنان از اولویتهای نظام سلامت و سازمان انتقال خون به شمار میرود.
**وضعیت تأمین خون در تهران چگونه است؟**
**یکتاپرست:** تأمین خون و فرآوردههای خونی در تهران به دلیل تعداد بالای مراکز درمانی و خدمات تخصصی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این استان، بسیاری از جراحیهای پیچیده انجام میشود که نیاز بالایی به خون دارند.
به عنوان نمونه، عمل جراحی پیوند قلب به طور متوسط به ۱۵ تا ۲۰ واحد خون نیاز دارد و این بدان معناست که برای نجات جان یک بیمار، حداقل به خون اهدا شده از ۱۵ تا ۲۰ نفر نیاز است. همچنین، در پیوند اعضای دیگر نیز مصرف بالایی از خون مشاهده میشود، بهطوری که در برخی موارد، میزان مصرف خون در پیوند کلیه حتی بیشتر از پیوند قلب است.در یک گزارش تازه، بحران مصرف خون در مراکز درمانی بر حسب نیاز به گروههای خونی خاص و نادر بهویژه در شرایط اضطراری مورد بررسی قرار گرفته است. در این راستا، مصرف همزمان تا ۳۰ واحد خون از یک گروه خاص میتواند منجر به عدم توازن در ذخایر خونی شود. اگرچه دیگر گروهها ممکن است در وضعیت مطلوبی قرار داشته باشند، اما تقاضای ناگهانی برای خون از یک گروه خاص، چالشهای جدی برای مدیریت ذخایر بهوجود میآورد.
علاوه بر این، تامین فرآوردههای خونی میتواند پیچیدگیهای بیشتری را در این زمینه ایجاد کند. از هر واحد خون اهدایی، معمولاً سه نوع فرآورده شامل پلاسما، گلبول قرمز و پلاکت استخراج میشود که هر یک میتواند نجاتبخش جان بیماران باشند. پلاسما قابلیت فریز شدن دارد و میتوان آن را تا شش ماه نگهداری کرد، در حالی که دیگر فرآوردهها معمولاً برای مدت ۳۵ روز در شرایط مناسب قابل نگهداری هستند. اما پلاکتها شرایط متفاوتی دارند و تنها سه روز ماندگاری دارند، که به نوعی از تازگی خون اهدایی وابسته است و معمولاً برای بیماران مبتلا به سرطان و اختلالات انعقادی مورد نیاز است.
در تهران، به علت انجام جراحیهای پیچیده و نیاز بالا به گروههای خونی خاص، فرآیند تامین خون و فرآوردههای خونی به شدت پیچیده و حساس شده است. این نیاز به برنامهریزی دقیق، همکاری مداوم از سوی اهداکنندگان و آمادگی برای شرایط غیرمنتظره را الزامی میکند.
در عین حال، در رابطه با اخبار کمبود خون، کارشناسان هشدار میدهند که برخی از این آگهیها ممکن است به کمبود یک فرآورده خاص مربوط باشد و نه به کمبود کلی خون. بنابراین ممکن است در یک منطقه خاص، نوعی از فرآوردهها موجود باشد اما گروهی دیگر کمبود داشته باشد. این نکتهی مهم باعث ایجاد اضطراب در جامعه میشود و لازم است در اطلاعرسانیها دقت و وسواس بیشتری به خرج داده شود.
ذخایر خونی بهعنوان یک داده استراتژیک اهمیت بالایی دارد و نحوه بیان آن میتواند بر نگرش عمومی تاثیر بگذارد. خوشبختانه در سالهای اخیر تلاشهای رسانهها در این زمینه و دقت در بیان وضعیت ذخایر خون افزایش یافته است. براساس گزارشهای اخیر، شرایط تامین خون در حالت عادی مطلوب ارزیابی میشود، هرچند که عوامل فصلی و شرایط جوی بر میزان اهدای خون تأثیرگذار هستند. در ایام تعطیلات یا شرایط جوی نامساعد، کاهش حضور مردم در مراکز اهدای خون مشهود است. اهدای خون بهعنوان یک عمل داوطلبانه، نیازمند همکاری و همت عمومی است، بهخصوص در شرایطی که افراد با چالشهای روزمره مواجهاند.### افزایش نیاز به خون در شرایط جوی نامناسب
آمار تصادفات رانندگی به طور معمول در روزهای بارانی و لغزنده افزایش مییابد و این موضوع به طور مستقیم بر میزان مصرف خون و فرآوردههای خونی تأثیر میگذارد. در همین راستا، آلودگیهای هوا نیز موجب تشدید بیماریهای قلبی میشود و منجر به افزایش تعداد بیماران بستری در مراکز درمانی میگردد. این مسائل، به نوبه خود، نیاز به خون و فرآوردههای خونی را بالا میبرد.
با وجود افزایش مصرف خون، در عین حال، تعداد افرادی که به اهدای خون میپردازند، کاهش پیدا میکند. این وضعیت میتواند تعادل بین عرضه و تقاضا را مختل کند. نیاز به خون یک موضوع دائمی است؛ بیماران مبتلا به تالاسمی روزانه به خون نیاز دارند، حوادث ترافیکی در هر زمان ممکن است رخ دهند و بیماران سرطانی نیز به طور مداوم به فرآوردههای خونی وابسته هستند. این شرایط ضرورت ایجاب میکند که شهروندان به طور مستمر و در تمامی طول سال در اهدای خون مشارکت داشته باشند.
مشارکت داوطلبانه مردم در مراکز اهدای خون اساس حفظ تعادل در تأمین خون و نجات جان بیماران است، هرچند که این مشارکت در مقاطع زمانی مختلف متغیر است.
### فرآیند تأمین خون در بیمارستانها
یکی از چالشهای اصلی در تأمین خون و فرآوردههای خونی، نگرانی شهروندان از کمبود خون است. این نگرانی غالباً به عدم آگاهی از فرآیند تأمین، آزمایش و توزیع خون برمیگردد و نیازمند توضیحات شفاف به افکار عمومی است.
دریافت خون برای بیماران از بیمارستان آغاز میشود. پزشک بر اساس وضعیت بیمار، درخواست مشخصی را برای خون یا فرآوردههای خونی ثبت میکند و این درخواست در بانک خون بیمارستان ثبت میشود. بانک خون بیمارستانی محلی برای ذخیره موقت خون است که روزانه بر اساس نیاز بیماران از سازمان انتقال خون دریافت میشود.
بانک خون بیمارستان، درخواست خود را به واحد پخش خون در همان شهر ارسال میکند. نماینده بیمارستان پس از دریافت خون و فرآوردههای درخواستی، آنها را به بیمارستان منتقل میکند. این فرآیند معمولاً به صورت روزانه انجام میشود و تنها در شرایط اورژانسی تسریع میشود.
پیش از توزیع، هر کیسه خون باید مراحل آزمایش دقیقی را طی کند. خونهای اهدایی جدا و آزمایشهای سلامت بر روی آنها انجام میشود تا از وجود ویروسهایی همچون HIV و هپاتیت اطمینان حاصل شود. حتی اطلاعات موجود درباره گروه خونی اهداکننده نیز دوباره بررسی میشود. این فرآیند به دلیل اهمیت سلامت خون برای جان بیماران، حداقل ۲۴ ساعت به طول میانجامد و تا قبل از دریافت نتایج آزمایش، خون可 توزیع نمیشود.
در شرایط خاص، ممکن است مصرف یک گروه خونی به صورت ناگهانی افزایش یابد، مثلاً در پی عمل جراحی پیوند. در این مواقع، حالت نگرانی از کمبود خون ایجاد میشود، در صورتی که ممکن است خون در حال آزمایش باشد و هنوز آماده توزیع نشده باشد.خون در بانک خون بیمارستان الزاما به معنای کمبود در پخش خون یا سازمان انتقال خون نیست. لازم به یادآوری است که بین جراحیهای اورژانسی و غیر اورژانسی تفاوتهایی وجود دارد. در جراحیهای اورژانسی، حتی در صورت عدم وجود گروه خونی همنوع، میتوان از گروههای جایگزین استفاده کرد. در مقابل، برخی از جراحیهای غیر اورژانسی امکان به تعویق انداختن برای مدت کوتاهی را دارند تا خون مناسب و ایمن تامین شود.
انتشار خبر “کمبود خون” باید با دقت بیشتری مورد توجه قرار گیرد. در بسیاری از موارد، بانک خون بیمارستان در انتظار ارسال فرآورده از پخش خون است، که این وضعیت به معنای نبود کامل خون در چرخه تامین کشور نیست، بلکه بخشی از یک فرآیند پیچیده و ایمنی برای حفظ سلامت بیماران به حساب میآید.
فرآیند تامین و توزیع خون در مراکز درمانی بهطور روزانه و پیوسته انجام میشود. خون ارائهشده به بیمارستانها معمولاً در همان روز مصرف میشود و درخواستهای جدید برای تامین خون به سازمان انتقال خون ارسال میگردد. این چرخه روزانه ممکن است باعث برداشت نادرست شهروندان از کمبود خون شود، بهویژه زمانی که گفته میشود «بانک خون بیمارستان خون ندارد».
یکی از چالشهای جدی در مراکز درمانی، ارجاع خانواده بیماران به مراکز انتقال خون برای اهدای خون است. چنین اقداماتی با استانداردهای علمی و اخلاقی مغایرت دارد. خانوادههای بیماران در شرایط دشواری قرار دارند و تحمیل مسئولیت تامین خون به آنها غیرقابل قبول است. نظام سلامت کشور از سیستم “خون جایگزین” که در آن فرد باید خون اهدا کند تا بیمار دریافت کند، عبور کرده و این سیستم تا سالهاست که حذف شده است.
در صورت نیاز بیمار به خون، بانک خون بیمارستان موظف است درخواستها را ثبت و خون مورد نیاز را از سازمان انتقال خون دریافت کند. مسئولیت تامین خون بهطور کامل بر عهده شبکه انتقال خون است و هیچگونه تکلیفی بر دوش بستگان بیمار قرار ندارد.
حتی اگر یکی از اعضای خانواده برای اهدای خون مراجعه کند، این خون بلافاصله قابل مصرف نیست و باید مراحل فرآوری و آزمایشهای لازم را طی کند. این فرایند حداقل ۲۴ ساعت زمان میبرد. بنابراین انتظار اینکه خون اهدایی بهسرعت مورد استفاده قرار گیرد، نادرست است و تنها به ایجاد تنش و فشار روانی منجر میشود.
این نوع اطلاعرسانیها نهتنها آرامش بیماران را برهم میزند، بلکه فرآیند استاندارد تامین خون را نیز مختل میکند. تامین خون برای همه بیماران یک وظیفه ملی و انسانی است و نباید به خانوادهها واگذار شود. مدیرعامل سازمان انتقال خون نیز با تاکید بر این موضوع، از مراکز درمانی خواسته که از چنین توصیههایی پرهیز کنند.**بهروزرسانی قوانین اهدای خون**
سازمان انتقال خون ایران اعلام کرده است که در راستای تسهیل فرآیند اهدای خون، تغییراتی در قوانین اهدای خون به تصویب رسیده است.
یکی از مهمترین تغییرات، حذف الزام ارائه کارت ملی برای اقدام به اهدای خون است. در گذشته، اهداکنندگان، بهویژه افراد تازهکار، موظف به ارائه کارت ملی بودند. اما از این پس، هر نفر با ارائه کارت شناسایی معتبر عکسدار و دارای کد ملی، از جمله گواهینامه رانندگی یا کارت پایان خدمت، میتواند خون اهدا کند. این تغییرات با هدف کاهش موانع برای اهداکنندگان و افزایش جذب افراد جدید به این حوزه صورت گرفته است.
تغییر دیگری که به تصویب رسیده، مربوط به سن مجاز اهدای خون است. پیشتر، سن مجاز برای اهدای خون ۱۸ سال و ۱۲ ماه تعیین شده بود و افراد زیر این سن موظف به دریافت رضایتنامه از والدین بودند. اما اکنون، با اصلاحات انجام شده، افرادی که ۱۸ سال تمام دارند، میتوانند بدون نیاز به رضایتنامه، با ارائه کارت شناسایی معتبر، خون اهدا کنند.
این نوع اصلاحات با هدف افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت ذخایر خونی کشور صورت گرفته و به حفظ آرامش روانی جامعه و تأمین خون و فرآوردههای خونی برای بیماران کمک خواهد کرد.
