خبرگزاری مهر – گروه سلامت: در سالهای اخیر، فضای رسانهای به ویژه در بسترهای مجازی، دچار یک موج شدید از تحلیلها و گزارشهای غیررسمی پیرامون وقایع داخلی و خارجی شده است. انتشار اخبار غیرموثق و بهرهبرداری از منابع نامعتبر، مسئولیت حرفهای رسانهها در قبال جامعه را دوباره به کانون توجهات آورده است.
جوسازیهای رسانهای معمولاً به قصد تغییر نگرشهای عمومی، افزایش نگرانی یا بیاعتمادی و تأثیرگذاری بر موقعیتهای سیاسی و اجتماعی انجام میشود. در این شرایط، سرعت انتشار اطلاعات در فضای دیجیتال میتواند باعث گسترش شایعات و تضعیف مرزبندی بین حقیقت و دروغ شود.
در همین راستا، خبرگزاری ما با حسین محمدی، کارشناس مشاوره و روانشناس به گفتگو نشسته است.
تأکید مداوم رسانهها بر ناامیدی و بنبست چه پیامدی بر امید اجتماعی دارد؟
مخاطبان رسانهها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد؛ نخست کسانی که تحت تأثیر رسانههایی قرار دارند که پیوسته بر معضلات و ناتوانیهای جامعه تأکید میکنند. این رسانهها با تکرار روایتهای منفی، اذهان مخاطبان را به سمت یأس و بیاعتمادی سوق میدهند.
گروه دوم شامل مخاطبانی است که از توان تحلیل و ارزیابی برخوردارند. این قشر از مخاطبان، اخبار رسانهای را بدون ارزیابی نمیپذیرند و سعی میکنند با دیدی تحلیلی به واقعیتهای سیاسی و اجتماعی نزدیک شوند.
مخاطبان گروه اول کمکم اعتماد واقعی خود به ساختارهای سیاسی و اجتماعی را از دست میدهند و ممکن است به نوعی امید کاذب متکی بر براندازی دچار شوند. این وضعیت باعث اتلاف انرژی روانی و زمان میشود. بسیاری از افراد سالها در انتظار تحولات جدید باقی ماندهاند که این انتظار به فرسودگی روانی آنها منجر شده است.
در contraste ، مخاطبان تحلیلگر با اتکا به تواناییهای فردی و جمعی خود، زندگی را با فعالیترین شکل پیش میبرند و بر رشد شخصی و نقشآفرینی اجتماعی تأکید دارند.
مسئولیت کنشگران در حوزههای روانشناسی، جامعهشناسی و رسانه این است که تعداد مخاطبان آگاه و تحلیلگر را افزایش دهند. این امر میتواند به تقویت امید اجتماعی واقعی و کاهش تأثیر روایتهای ناامیدکننده کمک کند.
توسعه سواد رسانهای و توان تحلیل در جامعه، به عنوان یک راهکار مؤثر برای جلوگیری از اتلاف انرژی و زمان مخاطبان، میتواند منجر به شکلگیری جامعهای فعالتر و مسئولانهتر در مواجهه با تحولات سیاسی و اجتماعی شود.
این وضعیت تا چه حد میتواند افراد را به واکنشهای هیجانی سوق دهد؟
مخاطب نوع اول به تدریج توان تحلیل و تفکر خود را از دست میدهد و بیشتر تحت تأثیر احساسات ناشی از پیامهای رسانهای قرار میگیرد. این واکنشهای هیجانی ممکن است نه تنها ناشی از پیامهای رسانهای، بلکه نتیجه تجربیات و زمینههای روانی فرد نیز باشد. این امر باعث میشود رسانهها بتوانند از فضای احساسی به نفع خود بهرهبرداری کنند.
برخی از این افراد پس از فروکش کردن هیجانات ممکن است دچار پشیمانی شوند، زیرا تصمیمات و اقدامهایشان بر پایه احساسات و نه تحلیلات عقلانی شکل گرفته است.
رسانهها در به هم زدن تعادل احساسی مخاطب و دور کردن او از تحلیل عقلانی نقش قابل توجهی دارند. استفاده از زبان احساسی و بزرگنمایی بحرانها، ابزارهایی هستند که به این منظور به کار میروند.
در دنیای امروز، انتشار اخبار هیجانی میتواند تاثیرات منفی بر روی قدرت تحلیل افراد بگذارد و زمینهساز واکنشهای شتابزده شود. از این رو، تقویت سواد رسانهای و بازگشت به تفکر نقادانه از راهکارهای بنیادین برای مقابله با این مسئله معرفی شده است. این اقدامات میتواند به تصمیمگیریهای آگاهانه و مسئولانه در عرصههای اجتماعی و سیاسی منجر شود.
گروههای مختلف جامعه، از جمله افرادی با سنین، سطوح تحصیلی و جنسیتهای متفاوت، تحت تأثیر این نوع خبررسانی قرار میگیرند. تجربهها نشان میدهد که عامل اصلی در مصونیت از تبلیغات هیجانی، توانایی تفکر و تحلیل است. در این راستا، مشاهده شده است که فردی با تحصیلات کمتر ممکن است تحلیل بهتری نسبت به فرد تحصیلکرده داشته باشد. لذا، سطح تحصیلات به تنهایی نمیتواند ضامن مصونیت در برابر اثرات این گونه روایتها باشد.
نوجوانان و جوانان بهخصوص در معرض آسیبهای ناشی از خبرهای هیجانی قرار دارند. این گروه سنی به دلیل بودجه و نقش آتی خود، ممکن است به شدت تحت تأثیر احساسات قرار گیرند و واکنشهای تندتری از خود نشان دهند. همچنین، بزرگسالان ممکن است تنها دچار نگرانی و اضطراب شوند، در حالی که نوجوانان به دلیل شرایط سنی بهتر در معرض رفتارهای پرخطر قرار دارند.
به همان اندازه که افراد به سلامت جسمی خود اهمیت میدهند، نیاز است برای سلامت روان نیز روش مصرف اخبار مشخصی داشته باشند. از آنجایی که تحولات اجتماعی و سیاسی با زندگی انسانها گره خورده، فاصلهگیری کامل از اخبار ممکن نیست. لذا، مهم است اخبار از منابع معتبر دریافت شود و نه از رسانههایی که با شایعهپردازی و استفاده از تیترهای احساسی به تحریک افکار عمومی مبادرت میکنند. نحوه ارائه خبر و نحوه چارچوببندی آن میتواند به طور مستقیم بر احساسات و تصمیمگیری مخاطب تأثیر بگذارد.
به علاوه، ضرورت دارد که سواد رسانهای تقویت شود، میزان مواجهه روزانه با اخبار کنترل گردد و منابع خبری بهطور آگاهانه انتخاب شوند. مدیریت مصرف رسانه به همراه تحلیل منطقی، مهمترین شیوهها برای کاهش اثرگذاری تبلیغات هیجانی و حفظ سلامت روان جامعه به شمار میآید.
در ادامه، برخی رسانههای فارسیزبان به ویژه در خارج از کشور، مانند ایران اینترنشنال، به تحلیلهای مغرضانه و احساسی متهم شدهاند. این رسانهها با ایجاد خشم و نفرت نسبت به حکومت، تلاش میکنند تحلیلهای خود را به سمت خاصی سوق دهند. وابستگیهای مالی و سازمانی تحلیلگران به کارگردانان این شبکهها نیز ممکن است بر تعصبات خبری تأثیرگذار باشد.
یکی از تکنیکهای رایج این رسانهها، ترسیم تصویری جذاب و ایدهآل از گذشته است که میتواند واقعیتهای پیچیده تاریخی را نادیده گیرد. این تصویرسازی از یک آینده امیدبخش و بدون مشکلات نیز باعث ایجاد نوعی خیالپردازی سیاسی در ذهن مخاطبان میشود. این نوع روایتها میتواند به ایجاد احساسات و رفتارهای هیجانی منجر گردد، بهویژه زمانی که مخاطب تصور کند که آیندهای ایدهآل به زودی محقق خواهد شد.در یک مطلب تازه، بر لزوم تمایز میان تحلیلهای مستند و روایتهای احساسی در رسانهها تأکید شده است. در شرایطی که تصاویر جذاب از گذشته یا آینده در اذهان عمومی ایجاد میشود، مخاطبان باید رویکردی نقدی و مبتنی بر دادهها را در پیش بگیرند.
در یک توصیه به مخاطبان ایرانی، تأکید شده است که افرادی که تحت تأثیر اخبار منفی قرار میگیرند، بایستی به تحقیق و مطالعه به ویژه در زمینه تاریخ شخصی و ملی خود بپردازند. این اقدام به آنان کمک میکند تا توانایی تحلیل و درک شرایط اجتماعی و سیاسی را تقویت کنند. دستیابی به این سطح از خودآگاهی تاریخی، فرد را قادر میسازد نقش خود را در جامعه بهتر شناسایی کند.
هدف از این تلاشها کمک به مخاطبان است تا حقایق تاریخی، وضعیت کنونی و چشمانداز آینده را بهخوبی بفهمند و از فریب روایتهای نادرست رسانهای در امان بمانند. کارشناسان معتقدند تقویت خودآگاهی فردی و ملی و همچنین مطالعه تاریخی و تحلیل اجتماعی میتواند به عنوان ابزارهای مؤثری در مواجهه با اخبار هیجانی و مغرضانه عمل کند و در نهایت جامعهای آگاهتر و مقاومتر در برابر تأثیرات منفی رسانهای شکل بگیرد.
