به گزارش خبرگزاری ایبنا، مهرگان یا جشن مهر به‌عنوان یکی از جشن‌های معتبر ایرانی شناخته می‌شود که در آغاز فصل پاییز و با توجه به اعتدال پاییزی برگزار می‌گردد. این جشن به‌واسطه زمان برابری شب و روز که مشخصه آن است، مشابه نوروز که با اعتدال بهاری تعیین می‌شود، جشن گرفته می‌شود. مهرگان به عنوان دومین جشن بزرگ ایرانیان بعد از نوروز شناخته می‌شود. با این حال، تاریخ برگزاری آن در گذر زمان دستخوش تغییراتی شده و امروزه زرتشتیان این جشن را در دهم مهر هجری خورشیدی (معادل مهرروز) برگزار می‌کنند. ولی علی نیکویی، پژوهشگر تاریخ ایران باستان، درباره تاریخ دقیق این جشن نظرات متفاوتی دارد.
### تاریخ مهرگان: دو تاریخ متفاوت
سوالی که مطرح می‌شود این است که مهرگان چه روزی باید جشن گرفته شود: دهم مهر یا شانزدهم مهر؟ به نظر می‌رسد این موضوع فراتر از یک اختلاف تقویمی باشد. در منابع تاریخی و تقویم‌های ایرانی، هر دو تاریخ به‌عنوان زمان برگزاری جشن مهرگان ذکر شده است. این اختلاف حتی در میان زرتشتیان نیز مشاهده می‌شود و نمی‌توان آن را صرفاً ناشی از یک اشتباه دانست. بررسی این موضوع به ما کمک می‌کند تا ببینیم این تفاوت آیا ناشی از دو نظام گاه‌شماری متفاوت است یا دلایل دیگری در پس آن وجود دارد.
### مفهوم مهر و ارتباط آن با تاریخ جشن
برای درک ارتباط شانزدهم مهر با مهرگان، باید به مفهوم «مهر» در سنت ایرانی توجه کرد. مهر به عنوان یکی از ایزدان مهم به پیمان و وفاداری مرتبط است و نمادی از روابط انسانی براساس عهد و پیمان است. در گاه‌شماری زرتشتی، روز شانزدهم به نام «مهر» نامیده می‌شود و این روز در منابع اوستایی نیز ثبت شده است. از سوی دیگر، ماه هفتم سال نیز «مهر» نام دارد. بنابراین، با فرا رسیدن روز مهر در ماه مهر، ترکیبی به‌وجود می‌آید که نام جشن را توجیه می‌کند. در ساختار سنتی گاه‌شماری زرتشتی، مهرگان به شانزدهمین روز از ماه مهر مرتبط است و نه دهمین روز آن.
### منطق نام‌گذاری جشن
برای درک بهتر چرا شانزدهم مهر به این جشن مرتبط است، باید نگاهی به ساختار گاه‌شماری ایرانی بیفکنیم. در گاه‌شماری زرتشتی، هر یک از سی روز ماه الگوی خاصی دارد و روز شانزدهم به نام «مهر» شناخته می‌شود. در نتیجه، اهمیت این موضوع در پیوند میان نام روز و نام ماه نهفته است و این اتصال به شفافیت جشن مهرگان و تاریخ‌های مربوط به آن می‌افزاید.**بررسی تاریخی جشن مهرگان و نقش تقویم در آن**
جشن مهرگان، از جمله جشن‌های مهم در تقویم ایرانی، به نام روز و ماه پیوند دارد. به عنوان مثال، روز شانزدهم، «مهر» نام دارد و همچنین هفتمین ماه سال نیز «مهر» نامیده می‌شود. این هم‌نامی باعث شد تا شانزدهمین روز ماه مهر، به عنوان «مهرگان» شناخته شود و به جشن بزرگ مهرگان اختصاص یابد. نام‌گذاری این جشن، الگوی خاصی دارد که در گاه‌شماری ایرانی در موارد دیگری نیز نظیر تیرگان، آبانگان، آذرگان و… تکرار می‌شود.
براساس متون تاریخی، این جشن تنها یک نام نیست بلکه بخشی از نظام خاص تقویمی است که در آن نام روز و نام ماه در زمان خاصی با یکدیگر هم‌خوانی دارند. در واقع، شانزدهم مهر فقط یک تاریخ نیست، بلکه روز ویژه‌ای است که با نام مهر گره خورده است و برگزاری جشن را توجیه می‌کند.
**نقش ابوریحان بیرونی در مستندات تاریخی مهرگان**
ابوریحان بیرونی، یکی از مهم‌ترین منابع در بررسی تاریخ مهرگان، با کتاب «آثارالباقیه عن القرون الخالیه» به بررسی جشن‌های ایرانی پرداخته است. در اثر او، مهرگان به روز مهر در ماه مهر مرتبط می‌شود. این کتاب، جشنی کهن را به روایت داستان فریدون و ضحاک نسبت می‌دهد و در نتیجه آن را از یک تاریخ معمولی، به پیوندی براساس نام روز و نام ماه تبدیل می‌کند.
بیرونی همچنین می‌گوید که مهرگان نه تنها یک تاریخ، بلکه مجموعه‌ای از آیین‌ها و رسوم وابسته به آن است که در دوران اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت. او به تقسیم مهرگان به «مهرگان خاص» و «مهرگان عام» اشاره می‌کند که نشان‌دهنده مهم بودن این جشن در بین ایرانیان بوده است.
**تاریخ‌های جشن: مهرگان کوچک و بزرگ**
سؤال دیگری که ممکن است مطرح شود این است که چرا در منابع تاریخی از «مهرگان کوچک» و «مهرگان بزرگ» یاد می‌شود و گاهی تاریخ‌های مختلفی برای این جشن وجود دارد. پاسخ این پرسش به تحول گاه‌شماری و تغییرات آیین‌های جشن برمی‌گردد. در گذشته، مهرگان به صورت یک‌روزه برگزار می‌شد، اما در دوران اسلامی به دو بخش تقسیم شد: مهرگان کوچک (عام) و مهرگان بزرگ (خاص).
این تحولات در مناسبت‌های جشن نشان‌دهنده تأثیرات فرهنگی و گاه‌شماری بر شکل‌گیری جشن‌ها در تاریخ ایران است. به این ترتیب، جشن مهرگان به عنوان نماد پیوندی میان فرهنگ، تاریخ و تقویم ایرانیان باقی مانده است.تحولات پیچیده تقویم ایرانی به دوگانگی موجود در جشن مهرگان مرتبط است. فاصله میان دو مناسبت این جشن پنج روز است. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه به هر دو نوع مهرگان اشاره کرده و بیان می‌کند که در دوره‌ای، شاه هرمزد یکم ارتباطی میان مهرگان کوچک و بزرگ برقرار کرد و این جشن به شکل مجموعه‌ای چندروزه برگزار شد. در این گزارش‌ها، شاهد گسترش مدت برگزاری جشن بین شاه و مردم هستیم. به همین خاطر، وجود «مهرگان کوچک» و «مهرگان بزرگ» نباید به سادگی شاهدی بر وجود دو تاریخ اصلی برای این جشن تلقی شود. این نام‌ها بیشتر به تحولات برگزاری و تقسیم‌بندی تقویمی جشن در دوران‌های بعد اشاره دارند. طبق ساختار کهن گاه‌شماری، پیوند اصلی مهرگان همچنان با روز مهر در ماه مهر برقرار است که همان شانزدهم مهر است. همچنین، بررسی جزئیات تحول این دوگانگی و تأثیر اصلاحات تقویمی در شکل‌گیری آن همچنان موضوعی بحث‌برانگیز است. از این رو، تمایز میان تاریخ اصلی جشن در نظام سنتی و گسترش چندروزه آن در طول دوره‌ها اهمیت دارد و برای درک تفاوت میان شانزدهم و دهم مهر حائز اهمیت است.
### تاریخ دهم مهر
معرفی تاریخ ۱۰ مهر به‌عنوان زمان مهرگان، پرسش مهمی است که باید بررسی شود. طبق تقویم زرتشتی، مهرگان مربوط به «روز مهر» در «ماه مهر» است و روز مهر، شانزدهمین روز ماه است. برای فهم تبدیل این مناسبت به ۱۰ مهر در تقویم رسمی ایران، باید تفاوت ساختار این دو تقویم را در نظر گرفت. تقویم زرتشتی سنتی دارای هر ماه سی روز است که روز شانزدهم آن «مهر» نامیده می‌شود. در مقابل، تقویم هجری خورشیدی جدید با ساختاری متفاوت ارائه شده است و از سال ۱۳۰۴ به‌طور رسمی در ایران پذیرفته شد. در این نظام، شش ماه اول ۳۱ روز و پایانی ۳۰ روز دارند. بنابراین تبادل «روز شانزدهم ماه مهر» در زرتشتی به راحتی به «شانزدهم مهر» در تقویم جدید تبدیل نمی‌شود. برای درک دقیق‌تر باید به جایگاه آن روز در سال توجه کرد؛ بنابراین، دهم مهر همان جایگاه تقویمی را در نظامی با ساختار ماهانه متفاوت حفظ می‌کند.
### پرهیز از ساده‌سازی
در این راستا، باید از یک ساده‌سازی رایج پرهیز کرد که می‌گوید «مهرگان در گذشته ۱۶ مهر بود و پس از اصلاح تقویم به ۱۰ مهر تبدیل شد.» این بیان، نخستین نگاه ساده و روشن به مسأله است؛ اما به بررسی دقیق‌تری از تقویم قدیم یا هر دو نظام نیاز دارد. تقویم زرتشتی سنتی، دوازده ماه سی‌روزه دارد و بنابراین روز مهر به‌عنوان شانزدهمین روز ماه هفتم شناخته می‌شود. اما تقویم هجری خورشیدی ساختار دیگری دارد و نام‌های سنتی دیگری را ندارد. لذا تبدیل یک مناسبت میان این نظام‌ها صرفا جابه‌جایی یک نام نیست بلکه باید توجه ویژه‌ای به جایگاه مناسبت در چرخه سال داشت. همچنین، تقویم‌های زرتشتیِ معاصر یکدست نبوده و میان آن‌ها تفاوت‌هایی وجود دارد.**اختلافات تقویمی زرتشتیان در ایران و هند**
جوامع زرتشتی در ایران و هند در طول تاریخ، شیوه‌های متنوعی برای تنظیم و اصلاح تقویم ارائه کرده‌اند. به همین سبب، تاریخ‌های «۱۶ مهر» و «۱۰ مهر» نمی‌توانند به‌عنوان دو نام عادی برای «تاریخ قدیم» و «تاریخ جدید» در نظر گرفته شوند. هر یک از این تاریخ‌ها بر اساس گاه‌شماری خاص، محاسبات ویژه و سنت‌های زرتشتی معین شده‌اند. به عنوان مثال، در برخی تقویم‌ها که پس از اصلاحات سال ۱۹۲۵ در ایران انجام شد، مهرگان در تاریخ ۱۰ مهر ثبت شده است؛ ولی در ساختار مزدایی، روز مهر در شانزدهم ماه مهر یعنی روز ۱۶ مبنای نام‌گذاری جشن قرار دارد. بنابراین، سؤال اصلی این است که هر یک از این تاریخ‌ها به کدام نظام گاه‌شماری و کدام سنت تقویمی تعلق دارد؟ بررسی این پرسش باعث شناخت تفاوت‌های تقویم‌های زرتشتی معاصر و شیوه‌های محاسبه تاریخ مهرگان خواهد شد.
**چالش‌های تقویمی و اختلال در تاریخ جشن‌ها**
برای درک اختلاف در تاریخ مهرگان، لازم است مقوله را به‌طور جامع‌تر بررسی کرد. تقویم‌های ایرانی در طول تاریخ به‌دلیل تغییرات مختلف، سیستم ثابتی نداشته‌اند. یکی از جنبه‌های کلیدی در تحولات تقویم‌های ایرانی، تطابق سال تقویمی با گردش فصل‌ها و سال خورشیدی بوده است. یک سال با دوازده ماه سی‌روزه به‌تنهایی برای مطابقت با سال خورشیدی ناکافی است و در کنار آن، روزهای اضافه‌ای نیز وجود دارد. به همین دلیل در دوره‌های مختلف، روش‌های مختلفی برای جبران این اختلاف به کار رفته است. درباره زمان و شیوه اجرای اصلاحات تقویمی در ایران، نظرات مختلفی وجود دارد و نمی‌توان همه دوره‌ها را با یک فرمول واحد تحلیل کرد. این مسئله برای جشن‌ها اهمیت خاصی دارد؛ زیرا اگر نظام‌های کبیسه‌گذاری به‌درستی اعمال نشوند یا در دوره‌ای کنار گذاشته شوند، تقویم عددی به‌تدریج از فصل‌های طبیعی فاصله می‌گیرد و موعد جشن‌ها به تاریخ‌های دیگری منتقل می‌شوند.
بنابراین، هنگام بررسی مهرگان، لازم است میان گاه‌شماری‌های کهن ایرانی، زرتشتی، یزدگردی، سنت شاهنشاهی و هجری خورشیدی تمایز قائل شد؛ زیرا هرکدام در دوره و زمینه‌ای تاریخی توسعه یافته و ارتباطات خاص خود را با فصل‌ها، کبیسه و تاریخ جشن‌ها دارند.
**تحلیل نهایی تاریخ مهرگان**
پاسخ به این سؤال که مهرگان «۱۰ مهر» است یا «۱۶ مهر»، به انتخاب میان این دو عدد وابسته نیست، بلکه به نظام گاه‌شماری مورد بحث بستگی دارد. در صورت استناد به سیستم سنتی گاه‌شماری زرتشتی، تاریخ مهرگان ۱۶ مهر محسوب می‌شود. در این سیستم، نام روز (مهر) و نام ماه (مهر) هم‌زمانی دارند. برعکس، اگر در منابع معاصر به تاریخ ۱۰ مهر برخورد کنیم، این بدان معنا نیست که اشتباهی در کار است. در برخی تقویم‌های جدید بعد از اصلاحات ۱۹۲۵، مهرگان در تاریخ ۱۰ مهر قرار داده شده است. همچنین سنت‌های زرتشتی به‌واسطه دوره‌های متعدد به یک شکل باقی نمانده و تفاوت‌هایی میان جوامع زرتشتی در ایران و هند وجود دارد. از این رو، پاسخ نهایی این است که مهرگان در ساختار سنتی گاه‌شماری زرتشتی ۱۶ مهر است، در حالی که ۱۰ مهر به عنوان تاریخ جشن در برخی نظام‌های جدید ثبت شده است. این اختلاف تنها ناشی از تفاوت در نظام‌های گاه‌شماری و شیوه‌های تعیین تاریخ جشن‌هاست و نه یک اختلاف ساده در تاریخ.### اهمیت ویژگی‌های تقویم در بررسی تاریخ جشن مهرگان
اخیراً توجه به تاریخ یک جشن به‌ویژه جشن مهرگان موجب شده است که این پرسش مطرح شود: «کدام تقویم را برای شمارش روزها در نظر بگیریم؟» در این راستا، تحلیل اختلاف تاریخ‌های دهم و شانزدهم مهر نشان می‌دهد که این مسئله فراتر از یک اختلاف عددی ساده است.
در واقع، هر عددی که در ساختار تقویم قرار می‌گیرد، به روزی تبدیل می‌شود که می‌تواند با نام یک ایزد مرتبط شود و به جشنی با معانی عمیق فرهنگی تبدیل گردد. بدین ترتیب، روز شانزدهم مهر نمادی از نام‌گذاری دقیق روزها و ماه‌هاست، در حالی که دهم مهر به تحولات و تنظیمات تقویم‌هایی اشاره دارد که این جشن را در دوره‌های مختلف ثبت کرده‌اند. از این رو، تغییر یک تاریخ باید به عنوان بخشی از حافظه فرهنگی یک جامعه در نظر گرفته شود.
به همین دلیل، قبل از این‌که یکی از این تاریخ‌ها را به عنوان تاریخ جشن مهرگان قبول کنیم، باید درباره تقویم و سنت‌هایی که مورد اشاره قرار می‌گیرد، دقت نظر بیشتری داشته باشیم. این نکته که تقویم تنها یک ابزار برای شمارش روزها نیست، بلکه روشی برای بازآفرینی زمان و خاطره یک فرهنگ به شمار می‌رود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
