به گزارش خبرگزاری ایبنا، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی اسناد تاریخی و گاه مغفول‌مانده در آرشیو سازمان برگزار می‌شود. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد یا رویدادهای مهم تاریخی معرفی و زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی آن برای مخاطبان توضیح داده می‌شود.
شصت‌وششمین شماره این رویداد به مناسبت آغاز سال تحصیلی و بازگشایی مدارس، به سندی با عنوان «خلاصه گزارش امتحانات کتبی و شفاهی مدارس دولتی و غیردولتی ابتدایی و متوسطه دختران دارالخلافه طهران» اختصاص داده شده است.
این سند، گزارش اداری از نتایج امتحانات مدارس دخترانه تهران در پایان دوره قاجار است که وضعیت آموزش نوین زنان و دختران، تعداد مدارس و شمار دانش‌آموزان را به تصویر می‌کشد.
آموزش رسمی و نوین دختران در سال‌های پایانی قاجار یکی از چالش‌های جدی تحول اجتماعی پس از نهضت مشروطه بود. این گزارش به وزارت معارف ارائه شده و ابعاد نهادینه‌سازی آموزش دختران را در تهران نشان می‌دهد. علاوه بر نتایج امتحانات، روند شکل‌گیری نهادهای آموزشی جدید برای دختران را نیز بازتاب می‌دهد.
نگاهی به نام‌گذاری مدارس نوین دخترانه در این دوره، پیوندهای معنادار تجدد و باورهای دینی را نمایان می‌سازد. پایه‌گذاران این مدارس با شناخت عمیق از فضای فرهنگی و مذهبی، نام‌هایی مانند «فاطمیه»، «ناموس» و «عصمت» را انتخاب کردند تا دغدغه‌های خانواده‌های متدین را در خصوص حفظ ارزش‌های اخلاقی و دینی برآورده کنند.
این رویکرد نشان می‌دهد که ضرورت ورود زنان به آموزش مدرن، مخالف دیانت و هویت بومی نبوده و با بازتعریف ارزش‌های اخلاقی اسلامی، گام‌هایی به سمت پیشرفت علمی و پاسداری از کرامت انسانی برداشته شده است.
براساس این گزارش، در اواخر دوره قاجار تنها ۲۷ مدرسه دخترانه در تهران موفق به معرفی دانش‌آموزانی برای امتحانات ششم ابتدایی شدند که نشان از موانع بسیار در فرستادن دختران به مدرسه دارد. همچنین در مقطع متوسطه تعداد دانش‌آموزان دختر بسیار محدود بود و تنها سه مدرسه موفق به معرفی دانش‌آموزان به امتحانات متوسطه شدند.
در این سند به تلاش مدیران مدارس دخترانه نیز اشاره شده است. بانو طوبی آزموده، مدیر مدرسه «ناموس»، با مدیریت مدرسه‌ای با حدود ۳۰۰ دانش‌آموز، یکی از موثرترین چهره‌ها در گسترش آموزش دختران تهران به شمار می‌رود. همچنین بانو فصیح‌الملوک و فرح‌الملوک از دیگر پیشگامان این حوزه هستند که با تلاش‌های خود زمینه را برای نسل‌های آینده فراهم کردند.حضور بازرسان زن در کنار مقامات وزارت معارف برای نظارت و ارزیابی امتحانات از جمله نکات قابل توجهی است که در این سند به چشم می‌خورد. همچنین، پیشنهاد اعطای لوح تقدیر به برخی مدیران موفق مدارس دخترانه، نمادی از آغاز به رسمیت شناختن هویت و توانمندی‌های مدیریتی زنان در سیستم دولتی کشور را نمایان می‌سازد.
این سند، به‌عنوان یک مستند تاریخی، روایتگر تلاش‌ها و کوشش‌های اولیه برای ایجاد آموزش نوین برای دختران در ایران است. در این دوره، با وجود چالش‌های بسیاری، مدارس دخترانه به تدریج جایگاه خود را در نظام آموزشی کشور پیدا کردند و زمینه‌ساز حضور بیشتر زنان در حوزه‌های علمی و اجتماعی شدند. این گزارش نشان می‌دهد که افزایش سواد و آموزش دختران در ایران، پروسه‌ای پیچیده و فراتر از صرف یک فرایند اداری ساده بود و نتیجه زحمات بانوانی بود که با فعالیت‌های آموزشی خود در مسیر پیشرفت و تحقق عدالت آموزشی تلاش کردند.
این سند که در تیرماه ۱۳۰۱ تهیه شده است، در آرشیو ملی ایران با شناسه بازیابی ۳۰۶۸۳-۲۹۷ نگهداری می‌شود.
