به گزارش خبرگزاری **خبرآنلاین** از ایبنا، دومین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» تألیف مجید غلامی جلیسه به بررسی زندگی و فعالیتهای فرهنگی محمدعلی تربیت پرداخته است. این اثر به همت خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
تأسیس کتابخانه عمومی تبریز یکی از نقاط عطف فعالیتهای فرهنگی محمدعلی تربیت به شمار میرود. این کتابخانه با تعداد محدودی جلد آغاز به کار کرد، اما به سرعت به یکی از مهمترین مراکز علمی کشور تبدیل شد. برگزاری فراخوانهای عمومی و جلب اعتماد ناشران و نویسندگان، اعتبار شخصی تربیت را افزایش داد و کتابخانه او را به مرکزی معتبر برای پژوهشگران و دانشجویان تبدیل کرد. وجود نسخههای خطی ارزشمند در این کتابخانه، آن را به مقصدی علمی در سطح ملی و بینالمللی تبدیل کرده بود و به عقیده بسیاری از اهل دانش، کتابخانه تربیت «آبروی تبریز» بود.
**تولد و تحصیلات**
محمدعلی، فرزند میرزا صادق، در سال ۱۲۹۲ قمری در محله نوبر تبریز به دنیا آمد. پدرش از مقامهای رسمی در دربار ناصرالدینشاه قاجار بود. او تحصیلات ابتدایی را نزد ملا زینالعابدین آغاز کرد و بعدها از پدرش ریاضی و نجوم آموخت. سپس به تحصیل طب و زبانهای خارجی پرداخت و در سن شانزده سالگی به تدریس در مدرسه دولتی مظفری تبریز پرداخت.
از سال ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۳ قمری، در آموزشگاه دولتی تبریز معلم طبیعیات بود و در سال ۱۳۱۵ قمری نخستین آموزشگاه ملی تبریز را تأسیس کرد. همچنین در تحصیل جغرافیا و ادبیات در آموزشگاه لقمانیه نیز فعالیت داشت.
**زندگی کتابشناسانه**
یکی از جنبههای بارز زندگی محمدعلی تربیت، فعالیتهای کتابشناسی اوست. سیدحسن تقیزاده به این ویژگی اشاره کرده و بیان میکند که او دانش بسیار گستردهای در زمینه کتابها و نسخههای خطی داشت و کتابخانه شخصی او شامل نسخههای نادر و باارزشی بود. تربیت بیشتر عمر خود را صرف مطالعه و فعالیتهای کتابشناسی کرده و در جوانی همکاری با دوستان خود در تأسیس کتابفروشی در تبریز را آغاز کرد.
ادوارد براون در کتاب خود به اهمیت این کتابفروشی اشاره میکند و مینویسد که این مکان، اولین نمونه کتابفروشی مدرن در آذربایجان بود و به مرور زمان موقعیت خود را بهبود بخشید. کتابفروشی تربیت به یکی از مهمترین مراکز نشر در ایران تبدیل شد و هر ساله فهرستی از کتابهای جدید منتشر میکرد.
به طور کلی، تأسیس این کتابفروشی در سال ۱۳۱۶ قمری، یکی از آثار ماندگار تربیت است که با همکاری شخصیاتهای برجستهای چون تقیزاده و میرزا حسینخان عدالت شکل گرفت.کتابفروشی تربیت، که در ابتدا فعالیت خود را با محوطهای کوچک آغاز کرد، به تدریج به مرکزی برای تجارت کتابهای مفید از کشورهای مختلف تبدیل شد. این کتابفروشی به عنوان محلی برای تجمع روشنفکران و آزادیخواهان در آذربایجان شناخته شد. تربیت، به عنوان نخستین کتابفروشی مدرن در این منطقه، نقش موثر و قابل توجهی در بیداری فرهنگی و سیاسی جامعه داشت. اما متأسفانه، در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دست افرادی مورد حمایت رحیمخان قرهداغی غارت و سپس آتش زده شد.
یکی از فعالیتهای مهم این کتابفروشی ایجاد «فهرست کتابخانه تربیت» بود که به صورت موضوعی اطلاعات کتابهای موجود برای فروش را در اختیار علاقهمندان قرار میداد. هدف اصلی تربیت از راهاندازی این کتابفروشی، فروش انواع کتابهای خطی و چاپی از داخل و خارج ایران بود و به نوعی میتوان آن را سرآغازی برای تاسیس کتابخانهای مدرن در آن زمان دانست.
در سال ۱۳۳۰ ق. و با تعطیلی مجلس دوم، محمدعلی تربیت به باکو رفت و به دنبال پیشنهاد انجمن خیریه ایرانیان، مدیریت مدرسه اتحاد را بر عهده گرفت و کتابخانهای در این مدرسه تأسیس نمود. یکی از اساسیترین اقدامات تربیت در زمینه فرهنگی زمانی بود که او ریاست اداره فرهنگ و معارف آذربایجان را بر عهده گرفت.
تربیت در سال ۱۳۰۰ ش. کتابخانهای را تاسیس کرد که با بیش از دویست جلد کتاب از کتابخانه مدرسه متوسطه تبریز آغاز به کار کرد. در سالهای بعد، با استمداد از ادارات و نویسندگان، این کتابخانه به بیش از دو هزار و در عرض سه سال به پنجهزار جلد کتاب رسید. این کتابخانه فاز اولیهاش را به عنوان «کتابخانه و قرائتخانه عمومی معارف» نامگذار کرد، اما بعدها به نام محمدعلی تربیت شناخته شد.
به منظور جذب حمایت از سوی صاحبان دارایی در آذربایجان، شورای کتابخانه اعلامیهای را با امضای اعضای شورا تهیه و در میان مردم تبریز و آذربایجان پخش کرد. دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» نیز به همت خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
