سردار سرلشکر شهید غلامحسین افشردی، معروف به حسن باقری، از فرماندهان برجسته سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و یکی از عناصر کلیدی در سازماندهی ساختار اطلاعات و عملیات دفاع مقدس به شمار میرود. این شخصیت جوان و انقلابی، به سرعت در فضای جنگ ایران و عراق، نقش مهمی در طراحی عملیاتهای بزرگ ایفا کرد و در نهایت در تاریخ نهم بهمن 1361 در خط مقدم عملیات شناسایی به شهادت رسید.
غلامحسین افشردی در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۳۴ در تهران به دنیا آمد. دوران کودکی و نوجوانی او همزمان با اوجگیری تحولات سیاسی در دهههای ۴۰ و ۵۰ سپری شد. پس از دریافت دیپلم ریاضی در سال ۱۳۵۴، او تحصیلاتش را در رشته دامپروری دانشگاه ارومیه آغاز کرد، اما فعالیتهای سیاسی و مذهبیاش موجب سوءظن مسئولان دانشگاه و گارد مستقر شد.
فعالیتهای او در دانشگاه به سرعت او را به برخوردهای امنیتی نزدیک کرد. فضای ملتهب آن زمان باعث شد تا افشردی، پس از حدود یک سال و نیم تحصیل، از دانشگاه اخراج شود؛ این اتفاق موجی از تغییرات در مسیر زندگیاش بهوجود آورد.
در اسفند ۱۳۵۶، او به خدمت سربازی اعزام و آموزشهای نظامی را در پادگان جلدیان نقده گذراند. با شروع نهضت انقلاب اسلامی و فرمان تاریخی امام خمینی (ره) برای ترک خدمت سربازان، وی به صف انقلابیون پیوست. در زمان بازگشت امام خمینی به کشور، افشردی در کمیته استقبال فعال بود و در تصرف کلانتریها و پادگانها نقش مهمی ایفا کرد.
پس از پیروزی انقلاب، افشردی تا خرداد ۱۳۵۸ در کمیته انقلاب اسلامی و نهادهای انقلابی فعال بود. وی همکاریاش را با روزنامه «جمهوری اسلامی» آغاز کرد و به عنوان گزارشنویس و تحلیلگر در این روزنامه فعالیت کرد. بر اساس دعوت جنبش امل لبنان، وی سفر ۱۵ روزهای به لبنان و اردن داشت و گزارشی تحلیلی درباره وضعیت مسلمانان منطقه تهیه کرد.
در خرداد ۱۳۵۸ موفق به اخذ دیپلم ادبی شد و در آزمون ورودی دانشگاه تهران در رشته حقوق قضایی پذیرفته شد. فعالیتهای سیاسی در دانشگاه تهران نیز در کارنامه او دیده میشود.
اوایل سال ۱۳۵۹، غلامحسین افشردی به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست و فعالیتش را در واحد اطلاعات آغاز کرد. در همین زمان نیز نام مستعار حسن باقری برای او انتخاب شد، نامی که به نماد یکی از چهرههای کلیدی جنگ تبدیل شد. ماموریتهای ابتداییاش عمدتاً در شناسایی و مقابله با گروهکهای منحرف متمرکز بود و با آغاز جنگ تحمیلی، او به یکی از شخصیتهای اثرگذار در جبهههای جنگ تبدیل گردید.در اقدامی استراتژیک، حسن باقری به منطقه جنوب اعزام و در پایگاه «منتظران شهادت» واقع در اهواز مستقر شد. مأموریت اصلی او جمعآوری اطلاعات دقیق از مواضع دشمن بود. باقری با وسواس در تهیه نقشههای مناطق عملیاتی و پیادهسازی وضعیت استقرار نیروهای بعثی، به طور میدانی و از نزدیک به شناسایی پرداخته و فعالیتهای خود را پیش میبرد.
**کارشناسی که آینده جنگ را پیشبینی میکرد**
حسن باقری به جمعآوری اطلاعات محدود نمیشد و توانایی تحلیل دادهها و پیشبینی تحرکات دشمن به وی اعتبار و جایگاهی ویژه بخشید. همرزمان وی بارها به قابلیت شناسایی تحرکات احتمالی دشمن و پیشبینی زمان و مکان آنها اشاره کردهاند. این ویژگی باعث شد که وی فراتر از یک افسر اطلاعاتی عمل کند. از اقدامات ماندگار او در این دوره میتوان به تأسیس بایگانی اسناد جنگ، ترجمه اسناد بهدستآمده از دشمن و راهاندازی بخش شنود بیسیمهای ارتش بعث اشاره کرد که به شکلگیری یک ساختار اطلاعاتی منسجم در جبههها ختم شد و مبنای تصمیمگیریهای عملیاتی آینده شد.
**از دارخوین تا طریقالقدس**
باقری با افزایش مسئولیتها، به عنوان معاونت ستاد عملیات جنوب و فرمانده محور دارخوین در عملیات ثامنالائمه نقش کلیدی ایفا کرد. او همچنین به عنوان معاون فرماندهی عملیات در عملیات طریقالقدس فعالیت کرد که نشاندهنده اعتماد فرماندهان ارشد به توان مدیریتی و تحلیلی وی بود. در عملیاتهای فتحالمبین و بیتالمقدس، وی فرماندهی قرارگاه نصر را بر عهده داشت؛ عملیاتی که منجر به آزادسازی خرمشهر و تغییرات مهمی در مسیر جنگ شد.
**آزمون فرماندهی در عملیات رمضان**
پس از آزادسازی خرمشهر، طراحی عملیات رمضان به عنوان یکی از چالشهای جدی باقری مطرح شد. وی با وجود اینکه قرارگاه نصر در مرحله نخست به عنوان قرارگاه احتیاط پیشبینی شده بود، در اثر شرایط میدانی و شدت درگیریها، به تدریج وارد عمل شد و نقش مؤثری در مقابله با پاتکهای دشمن ایفا کرد. باقری با انتقال مقر تاکتیکی قرارگاه به نزدیکی خطوط مقدم، نشان داد که به وضعیت میدانی و نیازهای نیروها آگاهی کامل دارد و تعامل نزدیکی با شرایط جنگ دارد.
**ترقّی یک فرمانده جوان**
پس از عملیات رمضان، باقری با حکم فرماندهی کل سپاه به عنوان فرمانده قرارگاه کربلا و جانشین فرماندهی کل در قرارگاههای جنوب منصوب شد؛ امری که نشاندهنده اعتماد بالای فرماندهان به توان مدیریتی و راهبردی وی بود. در این دوران، باقری با چالشهای جدیدی در مدیریت جنگ مواجه شد و کوشید با شناخت دقیق زمین، دشمن و بررسی توانمندیهای خودی، به تصمیمگیریهای مؤثر دست یابد.
**طراحی عملیات در شرایط جدید**
در حین اجرای عملیات «مسلمبنعقیل (ع)» در جبهه غرب، حسن باقری مسئولیتهایی جدی بر عهده داشت و با بررسی وضعیت میدانی و تجربیات گذشته، طراحی عملیات «محرم» را آغاز کرد. این عملیات نتیجه جمعبندی تجربیات پیشین و تطبیق تاکتیکها با شرایط جدید جغرافیایی بود و نمایانگر هوشمندی و تلاشهای او در مدیریت جنگ بود.### مدیریت استراتژیک حسن باقری در جنگ
حسن باقری از جمله شخصیتهای کلیدی در مدیریت جنگ بود که توانایی فشردهسازی طراحی و بررسی دقیق توان دشمن را به نمایش گذاشت. او معتقد بود که تکرار شیوههای گذشته نمیتواند به نیازهای جدید جنگ پاسخ دهد و باید با شجاعت به دنبال روشهای نوین بود. او جملهای که نشاندهنده این رویکرد است را بیان کرده: «این نوع جنگیدن به درد نمیخورد، باید به خود جرأت داد.»
### شکلگیری سازمان رزمی سپاه
با توجه به تجربیات عملی و نتایج عملیاتهای گذشته، نیاز به یک سازماندهی مؤثر در نیروهای سپاه احساس میشد. در این راستا، سازمان رزمی سپاه به تدریج شکل گرفت و حسن باقری به عنوان جانشین فرماندهی یگان زمینی سپاه منصوب شد. این سمت فراتر از یک فرماندهی محلی بود و نیازمند دید کلی به توان رزمی و سازماندهی نیروها بود. باقری در این مقام توانست با استفاده از اطلاعات دقیق و تحلیلهای واقعبینانه، تصمیمات مؤثری اتخاذ کند. او به جنگ به عنوان مسألهای اطلاعاتی نگاه میکرد و بینش اطلاعاتیاش به او کمک کرد تا در بسیاری از مواقع، مسیری جدید برای عملیاتها تعریف کند و از خسارات سنگین جلوگیری کند.
### شناسایی در خط مقدم
در نهم بهمن ۱۳۶۱، حسن باقری به منظور شناسایی و آمادهسازی عملیات «والفجر مقدماتی» به منطقه فکه اعزام شد. او با جمعی از فرماندهان سپاه در سنگر دیدهبانی مستقر بود که ناگهان گلوله خمپارهای به سنگر آنها اصابت کرد و منجر به مجروح شدن شدید پنج نفر از جمله خود او شد.
پس از این حادثه، باقری و مجید بقایی به شدت مجروح شدند و مجید پس از مدتی به شهادت رسید. در حالی که حسن باقری بر اثر جراحات متعدد دچار آسیبهای شدیدی شده بود، او در مسیر انتقال، همواره نام خدا را بر زبان آورد. تلاشها برای انتقال او به بیمارستان به ثمر نرسید و در مسیر، زندگیاش به پایان رسید.
حسن باقری در خط مقدم، جایی که همواره بر حضور فرماندهان تأکید داشت، به شهادت رسید. مقام معظم رهبری او را «استراتژیست نظامی» خوانده و بر ویژگیهای طراحی جنگیاش تأکید کردهاند.
**منبع:** «ملاقات در فکه» / سعید علامیان / انتشارات سوره مهر
