کتاب «تاریخچهای از هرات؛ از چنگیزخان تا تیمورلنگ» نوشته شیوان ماهندراراجاه، به ترجمه علی محمودی سرچقایی و ویرایش ماندانا تیشهیار، به تازگی توسط نشر بایا منتشر شده است. این اثر با کسب مجوز از انستیتو مطالعات استراتژیک افغانستان به چاپ رسیده و به تاریخ این شهر با اهمیت در سدههای میانه اسلامی میپردازد.
هرات، یکی از شهرهای تاریخی ایران، از زمان معاهدهای در سال ۱۸۵۷، که تحت فشار امپریالیسم بریتانیا بر شاهان قاجار تحمیل شد، دچار تغییرات فراوانی شده است. این شهر که به عنوان مروارید خراسان شناخته میشود، به عنوان مرکز آموزش و اخلاق اسلامی، در تاریخ معاصر با مشکلات زیادی روبرو بوده است.
در این کتاب به وقایع تاریخی هرات از جمله حمله چنگیزخان در سال ۱۲۲۲ پرداخته شده است. این شهر پس از این حمله توسط نوادگان چنگیز و گروهی از تاجیکهای بومی احیا شد. مونگکه قاآن، نوه چنگیزخان، در سال ۱۲۵۱ شمسالدین محمد کرت را به عنوان حاکم هرات منصوب کرد و سلسله کرت را تقویت کرد.
شیوان ماهندراراجاه، دارای تخصص در تاریخ ایران در سدههای میانه، در این کتاب به بررسی دوره تیموری و بسیاری از موضوعات مرتبط با فرهنگ و تاریخ افغانستان و مغولان میپردازد. وی در مقدمه به چند سؤال کلیدی اشاره میکند از جمله علت انتخاب هرات به جای بلخ و اهمیت تلاشهای مغولان برای احیای این شهر.
نویسنده همچنین به تأثیر مغولان و مشاوران ایرانی در انتخاب هرات به عنوان مرکز تجدید حیات تأکید میکند. وی هدف نهایی این تحقیق را تحلیل نقش هرات و اطراف آن در قلمرو مغولان بیان میکند.
کتاب پس از مقدمه، به دو بخش تقسیم میشود: «تاریخهای جهانشاهی و محلی: مغولها و کرتیان» و «نوسازی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در هرات» که در آن به هجوم مغول به خراسان و تبعات آن پرداخته میشود.
در پیشگفتار کتاب آمده است که هرات در برابر حمله مغول که از رود وَخش به سمت ایران حرکت کرده بودند، به طور کامل تسلیم شد.در آستانه ورود مغولها به هرات، ساکنان این منطقه از وحشت و ترس بیشتری خبر میدادند. آوازهی مغولها به خاطر بربریت و تخریبهایی که به جا میگذاشتند، شهرت زیادی پیدا کرده بود و این موضوع به دلیل ویرانیهای عظیم بلخ، بخارا، مرو و نیشابور بیشتر به چشم میآمد. هرات دو بار مورد محاصره قرار گرفت و سالها به دلیل آثار جنگها متروک بود.
جانشینان چنگیزخان برای بازسازی هرات اقداماتی را آغاز کردند، اما درگیریهای بین گروههای چنگیزی باعث شد این شهر همچنان در خطر باشد. مونگکه، یکی از جانشینان چنگیز، سلسلهای را برای بهبود وضعیت خراسان و استقرار نظم اداری راهاندازی کرد. در این زمان، شمسالدین کرت به دلیل سیاستهای جناحهای متخاصم و نبود حمایت لازم، دچار تضعیف شد.
شمسالدین کرت در زمان امتیاز مونگکه، درگیر مذاکراتی با بزرگان محلی شد تا دولت خود را حفظ کند و با آنها اتحادی ایجاد کند. او در مناطق مختلف خراسان و افغانستان با اربابان محلی مبارزه کرد، اما در نهایت حکومتی ضعیف به ارث گذاشت.
نویسنده در ادامه به شورش سربداران در سالهای ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ میلادی اشاره میکند. این شورشیان بهدلایل مالیاتی تحت مدیریت طغاتیمور، در باشتین به اعتراض پرداخته و در سبزوار مستقر شدند. شورش آنها به سرعت به راهزنی تبدیل شد و مشکلات اجتماعی را در این منطقه افزایش داد.
طغاتیمور و ارغونشاه در سال ۱۳۳۷ برای نبردی به آذربایجان رفتند، اما به دلیل مشکلاتی در جبهه، ارغونشاه مجبور به عقبنشینی شد. در این زمان، تنشها در خراسان بیشتر شد و ارغونشاه ظلمی به شیخ علی روا داشت که منجر به اعدام او شد. شرایط مالیاتی در خراسان نیز تحت فشار قرار گرفت و فریومدی، مدیر مالی طغاتیمور، به افزایش مالیاتها پرداخت.
کتاب «تاریخچهای از هرات؛ از چنگیزخان تا تیمورلنگ» تالیف شیوان ماهندراراجاه و ترجمه علی محمودی سرچقایی، نگاهی به تاریخ محلی این کلانشهر مهم دارد و شامل نقشهها، جدولها و فهرست منابع برای مطالعه بیشتر میباشد. این اثر در ۵۸۰ صفحه و با قیمت ۸۹۰ هزار تومان توسط نشر بایا منتشر شده است.
