**به قلم سیدمرتضی میرسراجی، دکترای الهایت و معارف اسلامی و استادیار دانشگاه**
در نتیجه کمتوجهی به تاریخ و فرهنگ، بسیاری از شخصیتهای تاثیرگذار علمی گذشته ناشناخته باقی ماندهاند.
در این زمینه، «خواند میر» یکی از شخصیتهای تاریخنگاری دوران صفوی در کتاب خود به شخصیت گمنام «مولانا حاجی محمد نقاش هراتی» اشاره میکند. این هنرمند و دانشمند هراتی از قرن دهم هجری در زمینههای مختلفی چون خطاطی، شعر، نقاشی و ساخت ظروف چینی فعالیت کرده است. بر اساس مستندات، او همچنین در علم مکانیک تخصص داشته و اختراعاتی در این زمینه به ثبت رسانده است. یکی از اختراعات او، ساعتی جالب توجه بوده که در کتابخانه «امیر نظامالدین علیشیر» قرار داشته و شامل مجسمهای انسانی بود که با نواختن طبل زمان را نشان میداد.
امیر کبیر نظامالدین علیشیر نوازی، یکی از رجال سیاسی دورۀ تیموریان محسوب میشود و در سال ۹۰۶ هجری در هرات درگذشته است. لئوناردو داوینچی، نابغه ایتالیایی، نیز در سال ۹۲۵ هجری وفات یافته است. اگرچه این دو شخصیت در زمان همزیستی داشتهاند، اما به وضوح مشخص است که حاجی محمد نقاش عمر بیشتری نسبت به داوینچی داشته و اختراعاتش احتمالاً پیش از نوآوریهای وی صورت گرفته است.
از آنجا که حاجی محمد هم نقاش، هم نویسنده و هم متخصص در مکانیک بوده است، توجه به نبوغ او ضروری است. نامگذاری وی به «لئوناردو داوینچی هرات» بهمنظور معرفی بهتر او و نشان دادن اهمیت و سابقهاش صورت گرفته است.
در پایان، این مقاله با هدف شناخت بهتر شخصیت «مولانا حاجی محمد نقاش هراتی» و نبوغ او نوشته شده است. نتایج تاریخی گویای اهمیت این شخصیت در تاریخ هنر و علم است و نیاز به توجه بیشتر به چنین شخصیتهایی را یادآور میشود.**حاجی محمد هروی؛ یک شخصیت چندبعدی در عرصه هنر و علم**
حاجی محمد هروی، فراتر از یک هنرمند، به عنوان شخصیتی «ذوالفنون» شناخته میشود. او در رشتههای متعدد از جمله خطاطی، نقاشی، تذهیب، تاریخنگاری و شعر مهارت داشت و تواناییهایش در ساخت ظروف چینی به او اعتبار علمی بالایی بخشید. این ویژگیها مرزهای بین هنر و علم را در شخصیت او محو کرده است.
یکی از دستاوردهای شاخص هروی، طراحی و ساخت یک «ساعت صندوقی» با مکانیزم پیچیده است. این ساعت که به وسیله یک مجسمه انسانی زمان را اعلام میکرد، نوعی «ماشین خودکار» به شمار میرفته و نشاندهنده درک عمیق او از علم مکانیک در قرن دهم هجری بوده است.
با توجه به مقایسههای تاریخی، میتوان گفت که اگر چه لئوناردو داوینچی در جهان شناختهشدهتر است، اما حاجی محمد هروی، همعصر او، در برخی از ابداعات مکانیکی حتی پیش از داوینچی به سطح قابل توجهی از مهارت دست یافته است. به همین دلیل، لقب «لئوناردو داوینچیِ هرات» به او تعلق گرفته که نه تنها به شایستگیهای فردی او اشاره میکند، بلکه اهمیتش را در مقایسه با الگوهای جهانی هنر و علم نیز نمایان میسازد.
این بررسی تاریخی همچنین نشان میدهد که در دوران «تیموریان» و «شَیبانیان»، هرات به عنوان مرکزی علمی و هنری، خاستگاه نوآوریهایی به شمار میرفته که همزمان با پیشرفتهای رنسانس در اروپا، در دنیای اسلام نیز جریان داشتند.
