به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و به نقل از ایسنا، اسکندر مختاری، پژوهشگر و متخصص در حوزه میراث فرهنگی و معماری، جزئیاتی درباره تخریب کاخ سنا (ساختمان پیشین مجلس) در جنگ اخیر بیان کرد. او ابعاد خسارت وارده به این بنا که نماد معماری مدرن و تاریخ سیاسی ایران است، تشریح نمود.
این بنا یکی از مهمترین ساختمانهای معاصر ایران است که در پی حملات نظامی اخیر آمریکا و اسرائیل به شدت آسیب دیده است. مختاری که به تازگی از این بنا بازدید کرده، ضمن بررسی خسارات، به احتمال بازسازی آن نیز اشاره کرده است.
مختاری در این زمینه توضیح داد که پیش از وقوع جنگ، کاخ سنا تحت مرمت بود و در اختیار دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار داشت. این دبیرخانه، با همکاری یک شرکت مهندسی مشاور، فرآیند مطالعات و مرمت را آغاز کرد و اسناد مرتبط با وضعیت بنا نیز موجود است. او اضافه کرد که اقدامات مرمتی در برخی بخشها آغاز شده بود، از جمله مرمت داخلی و تعمیرات نمای ساختمان. اما با آغاز جنگ، این فعالیتها متوقف و بنا مورد حمله قرار گرفت.
مختاری در ادامه گفت که بخش اداری کاخ سنا در قسمت شمالی به حدود 80 درصد تخریب رسید و ساختمان اصلی نیز آسیبهای جدی دید. در اثر اصابت موشک، دو لایه از سقف صحن تخریب و به بالکنهای خبرنگاران نیز آسیب وارد شد. در عین حال، بخش نمای استوانهای ساختمان علیرغم برخی خسارتها نسبتا سالم باقی مانده است.
این پژوهشگر یادآور شد که مستندنگاریهای انجام شده پیش از جنگ میتواند نقش مهمی در فرآیند بازسازی ایفا کند و با توجه به اطلاعات دقیق، این احتمال وجود دارد که بازسازی ساختمان به درستی انجام شود.
مختاری همچنین به تاریخچه ایجاد ساختمان سنا اشاره کرد و توضیح داد که زمینههای شکلگیری این بنا به نیازهای سیاسی و اجتماعی دهه 1330 بازمیگردد. با تشکیل مجلس سنا در سال 1328، نیاز به یک ساختمان مستقل برای آن احساس شد و مطالعات بسیاری برای این امر صورت گرفت.در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تحولی بزرگ آغاز شد که تأثیراتش تا سالهای بعد ادامه یافت. به گفته یکی از محققان، در سال ۱۳۳۴ تصمیم بر این شد که کاخ متعلق به علیرضا پهلوی، که درگذشته بود، به عنوان محل جدیدی مورد استفاده قرار گیرد. از آن زمان، مجلس شورای ملی این بنا را از ورثهاش خریده، اما عملیات تخریب بلافاصله آغاز نشد.
این بنا تا سال ۱۳۳۴ که زمان شروع پروژه کاخ سنا بود، قرار داشت و در همین مدت، در باغ غربیاش، ساخت ساختمان جدید مجلس سنا انجام میشد. به این ترتیب، جلسات مجلس سنا تا آماده شدن بنای جدید در همان کاخ علیرضا برگزار میشد. سرانجام، در مهرماه ۱۳۳۸، این کاخ به بهرهبرداری رسید و تا سال ۱۳۵۷ مورد استفاده قرار گرفت. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، این ساختمان به محل برگزاری جلسات مجلس مؤسسان برای تدوین قانون اساسی تبدیل شد و پس از آن مدتی نیز محل برگزاری جلسات مجلس شورای اسلامی بود؛ تا زمانی که ساختمان جدید مجلس طراحی و ساخته شد.
این مکان بعدها به مجلس خبرگان و سپس به مجمع تشخیص مصلحت نظام واگذار شد. اخیراً، این ساختمان به منظور مرمت و احیا تعطیل شد.
این معمار همچنین به حضور معماران با استعداد در آن دوره اشاره کرد و نام «محسن فروغی» را به عنوان یکی از چهرههای کلیدی در این حوزه برشمرد. او در طراحی و ساخت دانشگاه تهران و تأسیس رشته معماری نقش مهمی ایفا کرده بود. آثار این معمار، مانند ساختمانهای بانک ملی و وزارت دارایی، همچنان از بناهای شاخص شهر به شمار میروند.
با دعوت از فروغی و همانند او، معمار دیگری به نام غیایی که تحصیلاتش را در فرانسه گذرانده بود، نیز برای این پروژه انتخاب شدند. این دو معمار در تلاش بودند تا برآوردهکننده خواسته حکومت وقت مبنی بر ایجاد بنای باشکوه برای پارلمان جدید باشند.
این معمار توضیح داد که این دو طراح تحت تأثیر تجربیات جهانی، به ویژه در زمینه طراحی اروپایی، عمل کردند. همزمان، آنها تلاش کردند تا اصول معماری ایرانی را در طرح لحاظ کنند. آنها تصمیم داشتند که ساختمان هم مدرن باشد و هم اصالتهای ایرانی را حفظ کند.
وی افزود که هر دو معمار خود را نماینده سبک معماری مدرن میدانستند و به خوبی بر اصول آن تسلط داشتند. یکی از چالشهای طراحی نیز محدودیتهای موجود در سایت پروژه بود. زمین پروژه با مساحتی حدود ۲۰ هزار متر مربع، به تدریج در اختیار طراحان قرار میگرفت و آنها در بخشی از زمین که در دسترس بود، ساخت خود را آغاز کردند.
در نهایت، ساخت و ساز در فضایی که به طور کامل در اختیار آنها نبود، فضایی ایجاد کرد که در آن قسمتهای خالی از زمین به چشم میخورد.به گزارش ایسنا، بخش اداری که در قسمت شمالی ساختمان مجلس سنا واقع شده، به دلیل کمبود زمین، بهطور ناقص اجرا شده است. در طرحهای اولیه، این قسمت قرار بود بهصورت یک نوار کامل طراحی شود، اما در عمل به شکل ناقص باقی مانده است.
این مرمتگر بیان کرد: محدودیتهای سایت یکی از عوامل کلیدی در شکلگیری این طرح بود. در ابتدا، قرار بود ساختمان دارای یک جلوخان باشد، اما خیابان سپه/ امام خمینی امکان تحقق این ایده را فراهم نکرد. حتی تلاشهایی برای در اختیار قرار دادن زمین دانشکده افسری انجام شد، اما نهایتاً این امر محقق نشد. از اینرو، کاخ سنا بدون جلوخان و حیاط ورودی به وجود آمد و تنها از طریق سکویی که چهار متر بالاتر از سطح خیابان قرار دارد، به خیابان متصل شده و دسترسی به آن از طریق پلکان میسر است.
این کارشناس در ادامه توضیح داد: پیشتر، این مجموعه متعلق به خاندان فرمانفرما بوده است که در نهایت املاک خود را به رضاشاه پهلوی واگذار کردند. رضاشاه در ابتدا باغ سالار لشکر را خرید و تا سال ۱۳۱۳، یعنی زمان ساخت کاخ مرمر در آن زندگی کرد. پس از تثبیت قدرت، اقدام به ساخت ساختمانهایی برای فرزندان خود در این املاک کرد.
مختاری خاطرنشان کرد: این سایت به تدریج به مجموعهای از کاخهای رضاشاهی بدل شد که بعدها به دولت واگذار شدند. بهطور مثال، کاخ اشرف به نخستوزیری تبدیل و کاخ محمدرضا به محل استقرار ریاستجمهوری بدل شد. همچنین، کاخ ملکه مادر نیز به مجلس خبرگان تعلق گرفت و در کل، این کاخها به کاربریهای دولتی تبدیل شدند.
مرمتگر مذکور ادامه داد: براساس مستندات، نخستین جلسات مجلس سنا در اواخر دهه ۱۳۳۰ در کاخ علیرضا پهلوی برگزار شد و در سال ۱۳۳۴ قرارداد ساخت ساختمان با یک شرکت پیمانکاری بسته شد. طراحی این پروژه به دست دو معمار انجام و در سال ۱۳۳۸ به پایان رسید. البته ساختمان با برخی نواقص روبهرو بود، اما به اندازه کافی آماده بهرهبرداری شد و در همان سال، بهطور رسمی افتتاح گردید.
در خصوص جزئیات معماری این بنا، مختاری اظهار داشت: زیربنای ساختمان حدود ۱۰ هزار متر مربع است. این بنا از دو بخش اصلی تشکیل شده که یک بخش اداری در شمال بهصورت یک مکعب نواری طراحی شده و بخشی دیگر بهصورت یک ساختمان سهطبقه روی پیلوت اجرا شده است. نمای این بخش با تیغههای سنگی آویزان که شخصیت خاصی به بنا میبخشد، تزیین شده است.
او همچنین افزود: بخش دیگر ساختمان شامل صحن نیماستوانهای و کمیسیونها بهصورت یک حجم مکعبی در مجاورت آن است. ورودی اصلی در جنوب مجموعه واقع شده و طراحی کلی ساختمان ترکیبی از یک مکعب پنجطبقه و یک استوانه چهارطبقه است. صحن اصلی دارای دو طبقه بوده و طبقه همکف آن به دو بخش برای نمایندگان و مهمانان تقسیم میشود.
این متخصص مرمت و معماری توضیح داد: در طبقه بالا یک بالکن برای حدود ۴۰۰ صندلی مهمانان و خبرنگاران تعبیه شده و در مجموع، ساختمان ظرفیت پذیرش حدود ۹۰۰ نفر را داراست. دیواری متحرک میان نمایندگان و مهمانان امکان تطبیق فضای صحن را فراهم میکند که بهعنوان یک ویژگی تکنولوژیک جالب به شمار میرود.**بررسی طراحی و ساخت ساختمان سنا**
ساختمان سنا با ظرفیت نزدیک به ۹۰۰ نفر و سقفی دو پوسته، به عنوان یکی از شاهکارهای معماری مدرن شناخته میشود. این سقف که به طور ویژه با الهام از معماری ایرانی، همچون سقف مسجد شیخ لطفالله، طراحی شده، نمایانگر ترکیب زیبایی از مهندسی و تزئینات هنری است. پوسته اول سقف، شفاف و از شیشه ساخته شده و نقوشی دارد که حس آسمان را تداعی میکند. دیوارهای از سرامیک در این سقف نیز شکل گرفته که تحت تاثیر معماری اروپایی، به ویژه سقف اپرای پاریس، است.
به گفته پژوهشگران میراث فرهنگی، پوسته دوم سقف که چهار متر بالاتر از اولی قرار دارد، نقش سازهای بسیار حیاتی ایفا میکند و با تعداد قابل توجهی مهار به پوسته اول متصل است. چراغهایی در فاصله میان این دو پوسته، باعث ایجاد نوری طبیعی در فضای داخلی میشوند.
پوشش داخلی بنا در برخی بخشها با چرم تزئین شده و بخشی از آن نیز به هیئت رئیسه اختصاص دارد. این مجموعه با پنج ورودی و یک راهروی عریض پیرامون صحن، طراحی شده است. قسمت اصلی ساختمان شامل ورودی، فضاهای تشریفاتی، سالنهای مختلف و اتاقهای کمیسیون میباشد. همچنین، پرده سنگی زینتبخش فضای میان ساختمان سنا و خیابان امام خمینی (ره) به مساحت دو در دو متر، به لحاظ تاریخی و هنری ارزشمند است.
طراحی کلی ساختمان سنا به عهده حیدر غیایی بوده و نظارت بر جزئیات برعهده محسن فروغی قرار داشت. پروژه طراحی داخلی نیز به معمار فرانسوی سپرده شد و بسیاری از مبلمان و جزئیات داخلی در فرانسه طراحی و اجرا شدهاند. زنجیرهای «زنجیر عدالت» که از مفهوم زنجیر انوشیروان الهام گرفتهاند، نیز از دیگر ویژگیهای جالب توجه این ساختمان هستند. این زنجیرها به گونهای طراحی شدهاند که هیچ نیرویی به زمین منتقل نمیکنند و در عین حال نقش سازهای نیز دارند.
این متخصص در پایان اذعان داشت که طراحی ساختمان سنا نه تنها به معماری ایرانی توجه داشته، بلکه از سبک بینالمللی نیز بهره گرفته است.در ارزیابی معماری یک ساختمان جدید، جزئیات تأثیرگذار زیادی مشهود است. بهعنوان نمونه، تیغههای سنگی که در نمای اصلی و مدور یک ساختمان اداری بهکار رفتهاند، با الهام از “کلات نادری” طراحی شدهاند. سقف صحن نیز که از الگوهای رایج معماری ایران الهام گرفته، بیشترین تأثیر را از مسجد شیخ لطفالله پذیرفته است. علاوه بر این، “زنجیر عدالت انوشیروانی” بهعنوان نمادی فرهنگی در طراحی این بنا دیده میشود که پیوند آن با تاریخ ایران را به تصویر میکشد.
همچنین، بخشی از تزئینات این ساختمان، که به تازگی انجام شده، توسط هنرمند مطرح “منیر فرمانفرما” در تالار تشریفات طراحی شده که مخصوص مهمانان در نظر گرفته شده است. در این فضا، با استفاده از مصالح کمهزینه، فضایی زیبا و تأثیرگذار ایجاد شده است. این تالار بهعنوان نمونهای موفق از تلفیق معماری مدرن و هنر ایرانی شناخته میشود.
طراح این بنا، مختاری، ادامه داد که ویژگیهای بارز سبک بینالمللی در این ساختمان مشهود است؛ از جمله استفاده از اشکال هندسی خالص مانند مکعب و نیمدایره. استفاده از سطوح سنگی یکدست، بهویژه با سنگ یشم، در داخل فضا احساس عظمت و شکوه را به وجود آورده است. پلکانها نیز بهعنوان المانهای هنری طراحی شدهاند و با دقت خاصی اجرا شدهاند. این پلکانها به گونهای معلق طراحی شدهاند و از سنگهای با کیفیت بالا ساخته شدهاند که به زیباترین نمونههای پلکان مدرن در ایران تبدیل شدهاند.
مختاری اهمیت این بنا را از جنبههای مختلفی مورد بررسی قرار داد. او اظهار داشت که این ساختمان یکی از نمونههای بینظیر معماری مدرن در ایران است که در تاریخ معماری معاصر کشور نقش بسزایی دارد. این بنا نه تنها محل برگزاری رویدادهای تاریخی مهم بوده، بلکه به هویت شهر نیز افزوده است.
این کارشناس میراث فرهنگی تأکید کرد که پس از تخریب بنا، اهمیت آن ابعاد جدیدی پیدا میکند. تلاش برای نادیدهگرفتن ارزشهای فرهنگی و تخریب آثار تاریخی میتواند نشانهای از بیتوجهی به هویت یک ملت باشد. او تصریح کرد که در برابر چنین رفتارهایی، باید به حفظ و بازسازی میراث فرهنگی ادامه داد و در این راستا تلاشهای لازم انجام شود. ملت ایران همواره در تلاش برای نشان دادن قدرت فرهنگی و هنری خود است و در برابر تهدیدات مقاومت میکند.
