به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، عملیات «پنجه عقاب» که در ایران به عنوان «عملیات طبس» یا «طوفان صحرا» شناخته میشود، در اردیبهشت ۱۳۵۹ به عنوان یکی از پیچیدهترین و پرهزینهترین اقدامات نظامی ایالات متحده برای آزادی گروگانهای آمریکایی در تهران طراحی و اجرا شد. این عملیات که هدفی برای نمایش قدرت نظامی آمریکا داشت، به نمادی از شکست این کشور در عرصه بینالمللی بدل شد.
این عملیات در شرایطی شکل گرفت که بحران گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران به یکی از چالشهای بزرگ سیاست خارجی دولت جیمی کارتر تبدیل شده بود. ۵۳ گروگان آمریکایی در دست نیروهای انقلابی بودند و فشار افکار عمومی ایجاب میکرد تا دولت برای نجات آنها اقدام کند. در این راستا، طرحی چندمرحلهای برای نفوذ به ایران و آزادی گروگانها طراحی شد.
عملیات با هماهنگی ۶ فروند هواپیمای نظامی و ۸ بالگرد از ناو هواپیمابر «نیمیتز» آغاز شد. براساس برنامهریزیها، نیروها باید در منطقهای در صحرای طبس به نام «کویر یک»، فرود آمده و سپس به نزدیکی تهران بروند. هدف نهایی آزادسازی گروگانها بود و این عملیات نیازمند دقت و هماهنگی بالا میان نیروهای مختلف بود.
اما شرایط جوی به ناگاه تحولاتی را ایجاد کرد. طوفان شن در منطقه طبس، دید خلبانان را مختل کرد و تجهیزات عملیات را تحت تأثیر قرار داد. وزیر دفاع آمریکا در گزارشی به کنگره اعلام کرد که این طوفان «سرگیجه و از دست رفتن تعادل» را به دنبال داشت. با وجود تلاشها، هلیکوپترها نتوانستند عمل کنند و در نهایت، رئیسجمهور کارتر تصمیم به لغو مأموریت گرفت.
در حالی که نیروها در حال آمادهسازی برای ترک منطقه بودند، یک حادثه جدی دیگر اتفاق افتاد. در حین سوختگیری یکی از بالگردها، آن بالگرد دچار چرخش شدید شد و با هواپیمای سی-۱۳۰ برخورد کرد و این تصادف منجر به انفجار شد که ۸ نظامی آمریکایی را به کام مرگ کشاند. این رویداد تلخ در تاریخ نظامی آمریکا به یادگار خواهد ماند.### حادثه طبس و پیامدهای آن
به گفته مسئولان عملیات، در خلال حادثه طبس، یکی از هلیکوپترهای آمریکایی با قسمت جلویی هواپیما برخورد کرد. این رویداد منجر به انفجاری وحشتناک شد. این فقط یک تصادف معمولی تلقی شد، اما پیامدهای آن بسیار فراتر از یک حادثه عادی بود.
این حادثه نه تنها به از دست رفتن جان انسانها انجامید، بلکه به قطعیت پایان عملیات منجر شد. نیروهای باقیمانده به سرعت منطقه را ترک کردند و تجهیزاتی از جمله پنج بالگرد در صحرای طبس جا ماند.
### شکست و بحران حیثیتی
عملیات نجات در طبس بازتابهای شگرفی در داخل و خارج از آمریکا داشت. بسیاری از تحلیلگران این رویداد را ضریبی سنگین بر حیثیت سیاسی ایالات متحده در دهههای اخیر دانستند. ریچارد نیکسون، رئیسجمهور پیشین، در این خصوص گفت: «ایالات متحده با این شکست به شدت خوار و بیوجهه شده است.»
استیون آر. وایزمن نیز در تحلیل خود به ابعاد روانی این شکست پرداخت و اذعان کرد که این واقعه به نشانهای از ناتوانی آمریکاییها در برابر فرهنگی قدیمی تبدیل شد. در گزارشی از نیویورک تایمز نیز گفته شد: «این شکست در ایران به یادآوری تلخی برای آمریکاییها تبدیل خواهد شد.»
در جریان روایتها از این بحران، اظهارنظری از «ادواردو آنیلی»، در بازدید از یک کارخانه هلیکوپترسازی، مطرح شد که نشاندهنده برداشتهای متفاوت از این شکست است. او اشاره کرد که بالگردهای به کار رفته در طبس شکست خورده و زمینگیر شدند، به طوری که یکی از ژنرالهای آمریکایی بهسرعت عمق این شکست را بیان کرد و گفت: «خدای آنها قویتر از هلیکوپترهای ما بود!»
### ابهامات در رادارها
در پی این رویداد، پرسشهایی درباره چگونگی ورود بالگردها و هواپیماهای آمریکایی به فضای ایران بدون شناسایی از سوی سامانههای پدافندی مطرح شد. ابوالحسن بنیصدر، در یک نشست خبری، گفت: «رادارها آمریکایی هستند و خودشان میتوانند آنها را غیرفعال کنند.»
پس از این واقعه، گزارشهایی درباره جمعآوری تجهیزات پدافندی منتشر شد. در اطلاعیهای آمده بود که به مسئولین برخی پایگاهها دستور جمعآوری آتشبارها داده شده بود. وجود چراغهای روشن در ورزشگاه امجدیه، که به عنوان محل فرود هلیکوپترها انتخاب شده بود، نیز مورد توجه قرار گرفت.
برخی گروههای سیاسی این قضیه را دلیلی بر وجود اختلال یا نفوذ در ساختار نظامی دانستند. دانشجویان پیرو خط امام، در بیانیهای اعلام کردند که چند روز پیش از حادثه، دستور جمعآوری توپهای ضدهوایی در پایگاههای مختلف صادر شده بود.### شکست عملیات «پنجه عقاب» و تبعات آن
عملیات نظامی «پنجه عقاب» که در صحرای طبس از سوی ایالات متحده انجام شد، نه تنها یک ناکامی نظامی به شمار میرود، بلکه به سرعت به موضوعی سیاسی، رسانهای و بینالمللی تبدیل گردید. این رویداد باعث بروز واکنشهای متعددی در سطوح مختلف شد و پرسشهای جدیدی را درباره ابعاد پنهان عملیات مطرح نمود.
پس از اعلام خبر شکست این عملیات، گزارشی جامع درباره جزئیات به امام خمینی ارائه شد. این گزارش نشان میدهد که واکنش ایشان، بسیار ساده اما صریح بود. ایشان به نقل از گفته شدند که «این آقایان قصد داشتند ایران را به این شکل فتح کنند! حالا که تصمیم دارند گروگانها را بگیرند، آنها را در سراسر ایران پخش کنید»؛ عبارتی که بهعنوان نشانگر اطمینان نسبت به کنترل اوضاع و ناکارآمدی تهدیدات خارجی تلقی گردید.
#### تأثیرات طبیعی و روایتهای مردمی
تحلیلهای رسمی تنها جلوهای از این واقعه بود. روایتهای مردمی، بهویژه نظریه پیرمردی که طوفان شن را عامل اصلی شکست عنوان کرد، به موفقیت مردمی در شکست ورود نظامی ایالات متحده تأکید داشت. این روایت بعداً به یکی از مؤلفههای ماندگار در حافظه جمعی تبدیل شد.
از سوی دیگر، در سطح بینالمللی، این شکست واکنشهای متنوعی را به همراه داشت. برخی کشورها آن را نقض اصول بینالمللی دانستند و دیگران آن را نشانهای از ضعف در سیاست خارجی آمریکا قلمداد کردند. آندره گرومیکو، وزیر امور خارجه شوروی، در این باره گفت که این اقدامات به حل و فصل صلحآمیز بحران کمک نخواهد کرد.
#### بحران «حقارت ملی» در آمریکا
در ایالات متحده، این شکست به بحرانی در سطح افکار عمومی تبدیل شده و تحلیلگران از شکلگیری نوعی «حقارت ملی» سخن گفتند. این بحران ریشه در وقایع قبلی مانند جنگ ویتنام و رسوایی واترگیت داشت. ریچارد نیکسون، رئیسجمهور اسبق، در اظهارنظری گفت: «ایالات متحده با شکست در نجات گروگانها به شدت خوار و بیوجهه شده است.» رسانههای آمریکایی نیز بر تأثیرات بلندمدت این شکست بر جایگاه بینالمللی کشورشان تأکید داشتند.
#### دلایل شکست
مطابق با یادداشتهای زبیگنیو برژینسکی، تصمیم به توقف عملیات به سرعت اتخاذ شد. پس از از کار افتادن سومین بالگرد، فرماندهان نظامی و مقامات کاخ سفید به این نتیجه رسیدند که ادامه عملیات با ریسک بسیار بالایی همراه است. با این حال، حتی تصمیم به عقبنشینی بدون حادثه نبود و در حین ترک منطقه، برخورد یکی از بالگردها با هواپیمای سی-۱۳۰ منجر به یک انفجار شد.### عملیات طبس و تبعات آن؛ از تلفات انسانی تا اسناد محرمانه
عملیات نظامی در صحرای طبس بهقدری گسترده بود که علاوه بر تلفات انسانی، آسیبهای مهمی به تجهیزات نظامی نیز وارد آورد.
#### اسناد محرمانه و نگرانیهای امنیتی
پس از انجام این عملیات، وجود اسناد محرمانه در بالگردهای باقیمانده به یکی از موضوعات داغ گفتگو تبدیل شد. به نقل از خبرگزاری آسوشیتدپرس، روبرت باوسن، نماینده دموکرات، در جلسهای با وزیر دفاع اعلام کرد که یکی از بالگردها حاوی مدارک سرّی عملیات نجات است. این ادعا نگرانیهایی را درباره احتمال دسترسی ایران به اطلاعات حساس نظامی ایجاد کرد.
از سوی دیگر، تصمیم به هدف قرار دادن بالگردهای باقیمانده در منطقه نیز دارای جنجالهایی بود. در ساعت ۱۵:۴۰ روز پنجم اردیبهشت، دستور حمله به این بالگردها صادر شد. متن دستور شامل ملاحظاتی از سپاه پاسداران بود که اعلام کرده بود پنج فروند هلیکوپتر بدون علائم ملی در طبس وجود دارد. هدف از این حمله، جلوگیری از استفاده دوباره دشمن از این تجهیزات عنوان شد.
#### حملات و تلفات
حملات در سه مرحله انجام شد و در نخستین مرحله، محمد منتظرقائم، فرمانده سپاه یزد، به همراه دو نفر دیگر در این عملیات مجروح شدند. آیتالله مهدویکنی درباره این حملات گفت که بمباران بالگردها به دستور رئیسجمهور صورت گرفته و هدف جلوگیری از استفاده مجدد تجهیزات بوده است. با این حال، این تصمیم با انتقاداتی مواجه شد؛ برخی معتقد بودند که میتوانستند به روشهای دیگری از کار افتادگی تجهیزات را مدیریت کنند.
#### نقش عوامل داخلی و شائبه بختیار
برخی تحلیلها احتمال نقش عوامل داخلی در تسهیل این عملیات را مطرح کردند. امیربهمن باقری، فرمانده نیروی هوایی ارتش، گفت: «عوامل ضدانقلاب در حمله نظامی آمریکا به ایران مشارکت داشتهاند.» شاپور بختیار نیز در برخی گزارشها مورد اشاره قرار گرفت که بر اساس یک هفتهنامه ایتالیایی، پیش از عملیات از جزئیات آن مطلع بوده و تماسهایی میان او و نمایندگان آمریکایی برقرار شده بود.
عملیات پنجه عقاب با وجود اینکه بهعنوان مأموریتی نظامی برای نجات گروگانها شناخته میشد، پیامدهای سیاسی، نظامی و بینالمللی مهمی به همراه داشت. این عملیات نشاندهنده ناکامیهایی در برنامهریزی و مدیریت بحران بود و به تضعیف اعتبار دولت کارتر انجامید.
در نهایت، عملیات طبس بهعنوان یکی از نامآورترین و مورد بحثترین رویدادها در تاریخ روابط ایران و آمریکا باقی ماند و همچنان به موضوع تحلیلها و بررسیهای مختلف تبدیل شده است.
#### منبع:
کتاب «نیروی دلتا» تألیف رضا فاضل زرندی، انتشارات امیرکبیر.
